Maandag gaan de onderhandelingen over de toetreding van Oekraïne tot de EU officieel van start. Voor beide partijen wordt het de komende maanden dansen op een slappe koord. De ambitie in Kiev om volgend jaar al lid te kunnen worden van de Europese club lijkt even onwenselijk als onrealistisch. Maar tegelijk moet de EU er alles aan doen om Oekraïne tot broodnodige sociale, juridische en politieke hervormingen aan te zetten.

De start van het eerste ‘onderhandelingscluster’ over de Oekraïense toetreding tot de EU is vooral een belangrijke formele mijlpaal. Hiervoor moesten alle 27 EU-lidstaten immers eerst het licht op groen zetten, en tot voor kort zette Hongarije daarvoor de voet dwars. Pas vorige week liet de kersverse Hongaarse premier Péter Magyar weten dat Hongarije zich niet langer zou verzetten tegen formele toetredingsonderhandelingen tussen de EU en Oekraïne. Magyar nam die beslissing – een radicale breuk met het standpunt van van zijn voorganger Viktor Orbán – nadat Kiev had toegezegd om de rechten van zowat honderdduizend etnische Hongaren in Oekraïne beter te beschermen.

Hongaars veto

Meteen na de Russische inval in februari 2022 klopte Oekraïne op de EU-deur. In september vorig jaar liet de EU weten dat het voorafgaande screeningproces afgerond was, en dat de formele toetredingsonderhandelingen in principe van start konden gaan. Nu het Hongaarse veto is weggevallen, zal de eerste ronde daarvan volgende maandag effectief worden aangevat. Dat is, naar EU-normen, ongezien snel.

Andere kandidaat-lidstaten – van Servië over Turkije tot Albanië – zitten vaak meer dan tien jaar in de Europese wachtkamer. Vorige week nog trok Marta Kos, de Europese commissaris die verantwoordelijk is voor de EU-uitbreiding, zelf naar Kiev. Ze wilde zich daar vergewissen van de vooruitgang die Oekraïne maakt in de noodzakelijke politieke en gerechtelijke hervormingen, en ze voerde er gesprekken met een hele rist politici die het hervormingsproces in Kiev in goede banen moeten leiden.

Onrealistisch

Onder de Oekraïeners leeft nu de hoop dat het land al in 2027 volwaardig lid zou kunnen worden van de EU, maar in de Europese wandelgangen wordt dat als compleet onrealistisch weggezet. Officieel hebben zowel de EU als Oekraïne zelf het over een ‘doorbraak’ nu er eindelijk echt formeel onderhandeld zal worden. In werkelijkheid zijn er aan beide kanten de nodige reserves.

Nogal wat lidstaten zitten niet meteen te wachten op de toetreding van een land dat honderden miljarden uit de EU-begroting zou wegzuigen

De EU maakt zich zorgen over het trage tempo van de hervormingen in Oekraïne, terwijl nogal wat lidstaten eigenlijk ook niet meteen zitten te wachten op de toetreding van een reusachtig land dat in de komende jaren honderden miljarden euro’s uit de EU-begroting zou wegzuigen. En dat, bijvoorbeeld naar landbouw toe, een enorme impact zou hebben op het EU-beleid.

Geassocieerd lidmaatschap

In Kiev groeit intussen de bezorgdheid over voorstellen voor een soort van ‘geassocieerd lidmaatschap’ die de voorbije weken almaar vaker opdoken. Onder meer de Duitse bondskanselier Friedrich Merz opperde onlangs nog eens dat idee. Oekraïne zou dan wel al toegang krijgen tot Europese subsidies, maar in Brussel nog niet mogen meebeslissen.

Het risico is niet denkbeeldig – en dat beseffen ze in Kiev maar al te goed – dat ook Oekraïne jarenlang in een wat duistere wachtkamer belandt zonder een duidelijk pad naar volledig lidmaatschap. Op termijn houdt die piste ook voor de EU zelf duidelijke risico’s in. Oekraïne staat immers voor gigantische hervormingen. De bereidheid om daar radicaal mee door te gaan zou weleens snel kunnen afnemen als politici daar het gevoel krijgen dat de EU vooral de Europese en Oekraïense publieke opinie wil sussen, maar tegelijk een volwaardig EU-lidmaatschap op de lange baan blijft schuiven.

Marta Kos

EU en Oekraïne starten formele toetredingsonderhandelingen op