Het bezoek van Paus Leo XIV aan Turkije werpt een licht op de christenen in dat land. Gemakkelijk hebben ze het nooit gehad in de loop van de Turkse geschiedenis, en dat is vandaag helaas niet anders.

Op het grondgebied van het moderne Turkije leggen oude kerken nog getuigenis af van wat ooit een bloeiend christelijk leven was. Maar sinds de voorlopers van de huidige Turken vanaf de 11de eeuw Anatolië binnendrongen, ging het er bergaf mee. De islamitische Ottomanen duldden slechts twee christelijke geloofsgemeenschappen, de Armeens-Apostolische en de Byzantijns-orthodoxe, als ‘millet’.

Dat Turkse woord voor ‘natie’ omschreef in de Ottomaanse tijd (tot pakweg eind Eerste Wereldoorlog) de belijders van een bepaalde religie. De voornoemde christenen moesten belastingen betalen en waren aan bepaalde restricties onderworpen, maar ze mochten wel hun interne rechtszaken autonoom regelen. Ze beschikten als het ware over ‘persoonsgebonden’ bevoegdheden, om een term uit het Belgische federalisme te bezigen.

Officieel erkende minderheden

In het Ottomaanse Rijk — dat buiten Anatolië ook grote delen van de Balkan, Noord-Afrika en het Midden-Oosten omvatte — leefden er vele miljoenen christenen. Door de territoriale verschrompeling van het Rijk en de daarmee gepaard gaande verdrijving, door de genocide op de Armeniërs in 1915 en de ‘bevolkingsruil’ tussen Griekenland en Turkije in 1923-’24, was hun aantal bij het ontstaan van de Republiek Turkije gedaald tot een dikke honderdduizend. Het ging dan merendeels om Grieks-orthodoxen die overwegend in Istanboel woonden.

Niet-moslims zoals Joden, Armeniërs en Grieks-orthodoxen waren de enigen die in het Verdrag van Lausanne uit 1923 (tussen Turkije en vooral westerse mogendheden) als ‘minderheid’ werden erkend. Officieel genoten ze evenveel rechten als de meerderheid van de Turkse, islamitische burgers, maar in de praktijk was het belijden van de eigen religie of het onderwijs in de eigen taal aan allerlei beperkingen onderworpen. Meer daarover vertelt dit artikel heel gedetailleerd.

Verweven

Natie en geloof zijn in Turkije nauw met elkaar verweven. De islam maakt deel uit van de Turkse identiteit. Tot 2017 stond het toebehoren tot een bepaalde religie aangeduid op de identiteitskaart; sindsdien wordt ze enkel nog digitaal geregistreerd op de chip ervan.

De orthodoxe christenen waren als groep ook vaak het slachtoffer van de gespannen relaties tussen Turkije en Griekenland. De kwestie-Cyprus bijvoorbeeld leidde op 6 en 7 september 1955 tot een pogrom tegen de Griekse bewoners van Istanboel. Tientallen kerken werden vernield, honderden winkels geplunderd en duizenden Grieken gemolesteerd. Tienduizenden verkozen het land voorgoed te verlaten.

Bekeerlingen

Vandaag leven er op een bevolking van bijna 88 miljoen amper nog 100.000 tot 120.000 christenen in Turkije. Ook symbolisch is hun aanwezigheid teruggeschroefd. Neem nu de Hagia Sophia in Istanboel. Na de inname van Constantinopel in 1453 had Mehmet de Veroveraar haar veranderd in een moskee. Mustafa Kemal Atatürk, de stichter van de Turkse Republiek, had op 24 november 1934 een decreet ondertekend om de Hagia Sofia te veranderen in een museum. De Turkse president Recep Tayyip Erdoğan draaide die beslissing om in 2020: de Hagia Sophia werd weer een moskee. Dat past in zijn streven om het islamitische karakter van de Turkse staat weer kracht bij te zetten. Op zijn beurt veroorzaakt dat een weerbots in de maatschappij.

In Turkije blijken aardig wat jonge mensen zich te willen bekeren tot het christendom.

Het blijkt dat in Turkije aardig wat jonge mensen zich willen bekeren tot het christendom, vooral in zijn protestantse vorm. Daar zijn drie redenen voor. Het gebruik van de religie als politiek instrument door Erdoğan stoot velen onder hen voor het hoofd. Door de globalisering komen ze ook makkelijker — via de sociale media, via YouTube en Instagram — in contact met andere culturen en religies. Ze leven bovendien in een maatschappij die ondanks het religieus-nationalistische beleid van Erdoğan ook een seculariseringsproces ondergaat.

Persoonlijke moed

Volgens recente opiniepeilingen van het Konda-instituut zou nog maar 47 procent van de Turken vasten tijdens de Ramadan, en zou 25 procent zelfs niet meer bidden. Van de jonge vrouwen tussen 18 en 33 zouden er naar eigen zeggen 62 procent geen hoofddoek dragen.

Het aantal bekeerlingen bedraagt weliswaar slechts enkele honderden per jaar, maar het is toch een aanwijzing dat het collectieve denken zijn greep op de mensen aan het verliezen is, zeker in de verstedelijkte gebieden. Het getuigt ook van persoonlijke moed, want de afvallige geldt doorgaans als een ‘verrader’ van de Turkse natie.

Het collectieve denken is zijn greep aan het verliezen, zeker in de verstedelijkte gebieden.

Christenen hebben het dus niet onder de markt in Turkije. Volgens de geestelijke Massimiliano Palinuro zou er sinds het Gaza-conflict een ‘klimaat van groeiende vijandigheid tegenover het Westen in het algemeen en bijgevolg ook tegenover het christendom’ heersen. Ook als ‘islamofoob’ ervaren acties in het Westen zoals Koran-verbrandingen zouden daartoe bijdragen. Het bezoek van de Paus is opmerkelijk: vraag is of het soelaas voor de christenen zal brengen.

Mehmet de Veroveraar

Soelaas voor de christenen van Turkije?