De PKK, de gewapende arm van het Koerdische nationalisme, heft zichzelf op. Naar eigen zeggen heeft ze haar ‘historische missie’ vervuld. De vraag is nu of er in Turkije daadwerkelijk een oplossing voor de Koerdische kwestie komt.

Al meer dan 40 jaar voert de PKK strijd tegen de Turkse staat en zijn instellingen. Er waren kortstondige periodes dat beide partijen de voelhorens naar elkaar uitstrekten, maar telkens weer liepen de vredesgesprekken spaak. Dat was bijvoorbeeld het geval in het voorjaar van 2015. In juni stonden er verkiezingen aan te komen. De Turkse president Recep Tayyip Erdogan hoopte met die toenadering de stem van de Koerdische kiezer te winnen.

Dat was echter buiten de waard gerekend in de gedaante van de jonge, charismatische politicus Selahattin Demirtaş. Die tilde de pro-Koerdische partij HDP over de kiesdrempel van 10 procent. Erdogan was woest omdat hij daardoor naast de absolute meerderheid greep. De gesprekken werden afgebroken. Er vonden weer niet-opgeëiste terreuraanslagen plaats. Erdogan wees met een beschuldigende vinger naar de PKK. Het geweld flakkerde weer op. De Turken snakten naar veiligheid en de meerderheid van hen keerde bij de verkiezingen van 1 november 2015 terug naar de stal van Erdogan.

Aftocht

De PKK trok zich in 2019 noodgedwongen terug in het Kandilgebergte in Noord-Irak. Ze ondernam sporadisch nog aanvallen tegen het Turkse leger. De Turkse luchtmacht voerde regelmatig bombardementen uit. Stilaan werd het duidelijk dat de PKK geen partij meer was voor haar vijand. Haar guerillatactieken geraakten voorbijgestreefd in het tijdperk van oorlogvoering met drones.

De PKK’s guerillatactieken geraakten voorbijgestreefd in het tijdperk van oorlogvoering met drones

Intussen bouwden de Syrische Koerden hun autonomie verder uit in Rojava, in het noorden van Syrië. Dat gebied, aan de zuidgrens van Turkije, was de Turkse overheid een doorn in het oog. Ankara beschouwde de Syrisch-Koerdische militie als een verdere vertakking van de PKK. Die ontkende dat, maar het was een feit dat de PKK in dat gebied toch enige invloed had verworven in de strijd van die militie tegen de islamistische terreurorganisatie IS.

De val van de Syrische president Assad veranderde de situatie op het terrein. De nieuwe heersers in Damascus begonnen druk uit te oefenen op de Syrisch-Koerdische militie om zich te integreren in het Syrische leger. Als die operatie afgerond is, bestaat er voor Turkije geen reden meer om Rojava te belagen. Als de Koerdische nationalisten hun autonomie in Noord-Syrië wilden redden, moesten ze het dus op een akkoord gooien met Damascus dat tegelijk Turkije gunstig stemde.

‘Ring van vuur’

Die twee factoren – haar eigen militaire zwakte en het behoud van Rojava – maken dat de PKK geen heil meer ziet in de ‘methode van de gewapende strijd’. Op haar twaalfde congres heeft ze maandag beslist om zichzelf op te heffen. Ze heeft haar ‘historische missie’ vervuld in die zin dat ze de ‘Koerdische kwestie in het centrum van het politieke discours geplant heeft en de politiek van loochening en assimilatie ontkracht’ heeft.

Ook Turkije heeft belang bij een proces dat vrede en democratische hervormingen moet mogelijk maken. Het was Devlet Bahçeli, de leider van de radicale Turks-nationalistische MHP en coalitiepartner van Erdogan, die de eerste aanzet had gegeven in oktober 2024. Hij had toen voorgesteld dat Abdullah Öcalan, de legendarische PKK-leider die al 26 jaar gevangen zit in een Turkse gevangenis, in het Turkse parlement een verklaring over de ontbinding van de PKK zou komen voorlezen.

Erdogan kan de stemmen van de Koerden gebruiken als hij opnieuw een gooi wil doen naar het presidentschap

Dat deed Bahçeli natuurlijk met de goedkeuring van Erdogan. Die laatste wil in 2028 voor de derde keer een gooi doen naar het presidentschap. Daarvoor moet de grondwet met een tweederdemeerderheid gewijzigd worden en dus kan Erdogan best de stemmen van de Koerden gebruiken. Bovendien wil Turkije meer rust in de regio. Bahçeli had al gezegd dat het land omsloten is door een ‘ring van vuur’. Als de binnenlandse rust terugkeert door een vergelijk met de Koerdische nationalisten, betekent dat alvast een grote verlichting voor de Turkse staat.

Verzoening

Er volgden gesprekken tussen de Turkse regering, de pro-Koerdische partij DEM en Öcalan. Op 27 februari 2025 riep die laatste bij monde van een delegatie van de DEM de PKK op een congres te organiseren waarop besloten zou worden de wapens neer te leggen en de organisatie te ontbinden. En afgelopen maandag was het dan zover. De basisvoorwaarde voor een vredesproces is daarmee geschapen.

Er moeten echter nog enkele hete hangijzers aangepakt worden. In de Turkse gevangenissen zitten nog duizenden Turkse Koerden opgesloten die veroordeeld werden omwille van banden met het Koerdische nationalisme. Selahattin Demirtaş is het beroemdste geval. Komen zij weer op vrije voeten? En hoe zit het met de PKK-leden? Krijgen ze amnestie of wacht hen arrestatie als ze Turkse bodem zouden betreden? En hoe zit het met het vredesproces? Mehmet Uçum, de hoofdadviseur van Erdogan, verklaarde: ‘Een nieuw hoofdstuk met ingrijpende hervormingen op het domein van democratie en rechtsstaat is begonnen.’

In hoeverre is het de doorgewinterde machtspoliticus Erdogan menens met zijn toenadering tot de Koerden?

Het blijft allemaal nog vaag, weinig concreet. Ook bij de Turkse burgers overheerst nog scepsis. En in hoeverre is het de doorgewinterde machtspoliticus Erdogan menens met zijn toenadering tot de Koerden? Krijgen we een herhaling van 2015? Of zal de president de geschiedenisboeken halen met een politiek die gericht is op de grote verzoening tussen het Turkse en het Koerdische nationalisme?

Mehmet Uçum

Het einde van de PKK