Begrafenissen confronteren ons met de eindigheid van het leven. En terwijl religie in onze samenleving nooit zo weinig populair was als vandaag, duikt op zulke momenten toch vaak het gevoel op dat er ‘meer’ moet zijn. Sommige mensen wuiven dat gevoel snel weg als sentimentalisme of ‘wishful thinking’. Toch bestaan er verrassend genoeg ook rationele redenen om te twijfelen aan de absolute eindigheid van ons bestaan. Pasen, de viering van de verrijzenis van Christus, is de gelegenheid bij uitstek om het hierover te hebben.

Veel mensen denken dat het voor een christen eenvoudig is: je gelooft in een almachtige God, en dus automatisch ook in een leven na de dood. Maar er bestaan ook wetenschappelijke argumenten.

Begrafenissen en het hiernamaals

Tijdens begrafenissen ben ik vaak de enige gelovige. Spiritueel gevoelige rouwenden zeggen de wonderlijkste dingen, zoals: ‘Hij leeft nog verder, in ons’, of zelfs ‘zij is nu op een betere plek’. Dat klinkt als de wens, het gevoel, of de intuïtie dat het niet helemaal gedaan is.

Overtuigde atheïsten spreken anders. ‘Hij is dood, het is helemaal afgelopen.’ Dikwijls volgt daarop een filosofische reflectie over eindigheid, zoals: ‘Aan het begin lijkt het leven lang, maar aan het einde plots heel kort.’

Vroeger was ik zo’n overtuigde atheïst. Ik dacht: ons bewustzijn stopt volledig zodra het brein sterft. Het hiernamaals is een verhaaltje zonder empirische basis, bedoeld als sprookje voor kinderen of om gewone mensen mee onder de knoet te houden. Ik stond ook niet open voor tegenargumenten van gelovigen – die waren toch irrationeel, dus waarom zou ik luisteren?

Nu besef ik dat ik mezelf vastketende aan een dogmatische cirkelredenering: ik vond geloof irrationeel, dus kon ik argumenten van gelovigen zelf niet rationeel beschouwen.

Bijna-doodervaringen

Wie weinig over bijna-doodervaringen weet, denkt misschien aan een levendige droom of een hallucinatie door zuurstoftekort. Toch komen ze wereldwijd voor met een opvallend consistente kern: een tunnel met licht in de verte, een gevoel van intense liefde, vaak ontmoetingen met overleden personen. Soms zelfs met iemand waarvan de betrokkene nog niet eens wist dat die dood was.

Voor de bijna-doodervaring bestaat geen sluitende neurologische verklaring

Als het een louter neurologisch neveneffect was, zouden er vooral levende mensen in voorkomen, zoals bij de meeste gewone dromen. Sommigen beschrijven verifieerbare details uit de omgeving, zoals een bal op het dak van het ziekenhuis of een gesprek in een andere kamer.

Men probeert dat te verklaren door een zuurstoftekort in de hersenen. Maar zuurstoftekort veroorzaakt doorgaans verwarring, geen extreme helderheid. Opvallend ook is dat vele bijna-doodervaringen optreden bij minimale hersenactiviteit. Na afloop voelen velen zich diep veranderd en spiritueler. Voor die belevenis bestaat geen sluitende neurologische verklaring. Het wijst eerder op een echte buitenlichamelijke ervaring.

Twee procent hersenen

In zijn boek The Immortal Mind (2025) brengt neurochirurg Michael Egnor sterke argumenten naar voren. Noah Wall werd geboren met een open rug en waterhoofd. Hij had slechts twee procent van het normale hersenweefsel. Toch vertoonde hij al vroeg tekenen van bewustzijn. Later ‘groeiden zijn hersenen uit’, en werd hij een min of meer gewone, gezonde volwassene. Andere kinderen met hydrocefalie ontwikkelden zich cognitief beperkt, maar toonden evengoed een bewustzijn.

Ook andere mensen die grote delen van hun hersenen verloren door ongeluk, tumor of operatie, behielden hun persoonlijkheid, al veranderde hun gedrag soms. Bij split-brainpatiënten, waarbij de twee hersenhelften operatief van elkaar worden gescheiden, blijft de patiënt zich in het dagelijks leven ervaren als één persoon met één bewustzijn, ook al functioneren de helften in laboratoriumtests deels onafhankelijk. En bij bepaalde Siamese tweelingen met vergroeide hersenen zie je duidelijk twee verschillende persoonlijkheden, ondanks gedeelde hersenstructuren.

Als het bewustzijn puur een product van hersenweefsel was, zouden we hier heel andere waarnemingen verwachten.

Onmeetbaarheid van de ziel

Een bewustzijn, een ziel, is nu eenmaal niet meetbaar zoals de snelheid van het licht. Evenmin valt het wiskundig te bewijzen. Wie een absoluut bewijs eist, zal dat niet vinden. Wel kunnen we nagaan welke hypothese ons bewustzijn het meest coherent verklaart.

Mocht alles rond ons puur fysiek zijn, zouden we verwachten dat het bewustzijn losse hersenprocessen zijn. In de praktijk zien we het tegenovergestelde: een diepe eenheid en continuïteit van de persoon in al die moeilijke cerebrale omstandigheden. De wetenschap staat nog ver af van een fysische verklaring. Misschien omdat er geen is.

De fysicus Federico Faggin, uitvinder van de microprocessor, concludeert in zijn boek ‘Onherleidbaar’ dat bewustzijn een kwantumverschijnsel is, waarbij het brein veeleer ontstaat uit bewustzijn dan omgekeerd. Het bewustzijn heeft volgens deze hypothese zelfs geen brein nodig om te ontstaan.

De hypothese van een immateriële ziel verklaart veel: onze innerlijke ervaring van eenheid, de veerkracht van bewustzijn bij hersenschade, de bijna-doodervaringen. Er blijven veel vragen, maar de hypothese past wel bij de waarnemingen. En als ons bewustzijn niet volledig afhankelijk is van het brein, dan is dat een sterke aanwijzing dat het ook na de dood kan voortbestaan.

Intuïtief voelen

Geloven in leven na de dood is niet alleen een rationele kwestie. Het heeft ook een diep existentieel karakter. Worstelen ook atheïsten er tijdens een begrafenis mee?

Bij mij speelde een existentiële crisis een grotere rol dan droge argumenten, waardoor ik bekeerde tot het katholicisme en nu ook geloof in de overwinning van de dood. Dat geldt waarschijnlijk voor velen. Toch kunnen rationele redenen de deur openzetten: je kan ‘Rationeel geloven in God’, zoals ik eerder al schreef, of rationeel geloven in de overwinning van de dood.

Michael Egnor

Rationeel geloven in leven na de dood