Toeval? Dat bestaat volgens sommigen niet in. Nu wil het toeval dat ik twee boeken las waarvan de publicatie bijzonder sterk getimed bleek.

Het eerste, ‘Thomas Becket and His World’, duikt in het leven van de Engelse aartsbisschop Thomas Becket, die in 1170 in zijn kathedraal tussen de altaren van de maagd Maria en Sint-Benedictus door vier ridders werd vermoord. Het tweede, ‘God is an Englishman’, schetst hoe het christendom de Engelse identiteit vormde. Ondertussen dienden het overlijden van de paus en de zoveelste politieke aardverschuiving in Engeland als een treffend achtergrondmuziekje bij het lezen.

Van valkenier tot herder

Mediëvist Michael Staunton onthult in zijn boek over Thomas Becket een meedogenloze strijd tussen Kerk en politiek in de middeleeuwen. Becket leek in de late 12de eeuw de perfecte kandidaat om de hoogste kerkelijke positie in Engeland te bekleden. Met een opleiding in Parijs en Bologna, een rijke achtergrond en ervaring als kanselier van zijn vriend en meester, koning Henry II, was hij de geknipte keuze.

Maar vriendschap weegt licht tegenover macht. De koning wilde geestelijken berechten voor de koninklijke rechtbanken, Becket wees dat resoluut af. Sommige clerici hadden een waslijst aan misstappen, maar dankzij kerkelijke rechtspraak ontsnapten ze telkens aan strenge sancties. De koning wilde dat veranderen, maar daar had hij volgens Becket geen zaken mee. De hamvraag van de tijd was wie de Kerk moest regeren? De kroon of de kromstaf? Bij het lezen van die geschiedenis keek ik even op van mijn boek en wierp een blik door het raam naar onze eigen voorbijrazende tijd. De geschiedenis echoot in het heden. Niets nieuws onder de zon.

Henry II moest zich publiekelijk laten geselen aan het graf van Sint-Becket

Aartsbisschop Becket zelf leek gewrongen over de manier waarop hij zijn ambt verkreeg. Een vertrouweling noteerde zijn woorden: ‘Niet uit het klooster, niet uit een plaats van religie, niet uit het gezelschap van de Verlosser, maar uit de entourage van Caesar, trots en ijdel. Van een valkenier werd ik een herder van schapen. Van een beschermheer van acteurs en een volger van jachthonden, werd ik een hoeder van vele zielen.’

De herder trotseerde de koninklijke jachthonden. Becket werd herhaaldelijk verbannen naar Frankrijk en Vlaanderen, maar uiteindelijk vond hij een gewelddadig einde. Vier ridders sloegen hem neer in een bloedbad. De Kerk canoniseerde hem haastig, en Henry II moest zich publiekelijk laten geselen aan het graf van Sint-Becket. Een heilige, een martelaar en een man die de macht tartte tot zijn laatste adem. Amen. Iedere vergelijking met recent overleden bekende geestelijken berust op louter toeval.

Christendom als fundament

Bijan Omrani’s ‘God is an Englishman’ richt zich nauwelijks op Thomas Becket. In plaats daarvan biedt het een brede analyse van hoe het christendom Engeland vormde – van taal en koningschap, tot tijdrekening, onderwijs en wetgeving. Engeland heeft veel te danken aan de ‘stervende God’.

Omrani meent dat het sluipende einde van het christendom een veel grotere verschuiving betekent dan de Brexit

Uit een grootschalig onderzoek uit 2017 bleek dat drie op de vier Britse jongeren geen religie aanhangt. Tijdens de volkstelling van 2021 – ironisch genoeg haast bijbels van naam – noemde slechts 46 procent van de Engelsen en Welshmen zich nog christen, een daling van 13 procentpunt ten opzichte van 2011. Als de huidige trend doorzet, voorspellen studies dat tegen de jaren 2060 actieve parochiegemeenschappen zullen verdwijnen, en de ‘village churches’ zullen verworden tot stille relicten van een verdwenen gemeenschapsleven.

Omrani meent dat het sluipende einde van het christendom een veel grotere verschuiving betekent dan de Brexit. Niet zomaar een politieke koerswijziging, maar het verdwijnen van een cultuur die Engeland ruim 1.500 jaar bepaalde. Wanneer dat verval dan toch media-aandacht krijgt, gebeurt dat vaak als een vanzelfsprekende evolutie. Zo haalt Omrani een artikel uit The Independent aan waarin het verdwijnen van het christendom zelfs wordt ‘gevierd’.

De herdefiniëring van een identiteit

Vandaag woedt er in Engeland een andere strijd over identiteit en macht dan het conflict tussen Thomas Becket en Henry II. Terwijl het ooit zo unificerende christendom meer en meer als een vervagend verleden wordt beschouwd, blijft het publieke debat over religie en nationale identiteit levendig, zij het in een nieuwe vorm.

De overwinning van Reform UK van Nigel Farage betekent een heuse verschuiving in het politieke landschap. Niet langer is de nationale identiteit verbonden met het christendom, integendeel, de secularisatie heeft een kloof geslagen tussen de Britten en hun religieuze wortels. De daarbij groeiende angst voor islamisering is geen loutere obsessie van radicaal-rechts, maar een bredere reactie op een verschuiving waarbij de vraag: ‘Wat betekent het anno 2025 nog om Engels te zijn?’ centraal staat.

Wat betekent het anno 2025 nog om Engels te zijn?

Wat houdt ons nog samen? Paradoxaal genoeg grijpen velen terug naar een ‘eigen’ identiteit uit angst voor islamisering, terwijl die eigen identiteit hen zelf steeds minder bekend voorkomt. Het staat niet zo letterlijk in het boek van Omrani, maar het is een bedenking die ik me maak. Heel interessant is dat de auteur de islamitische Dr. Rakib Ehsan citeert die de Engelsen oproept hun christelijke erfgoed te koesteren.

Bijan Omrani ziet, net als in het Bijbelboek Ezechiël, nog leven in de ‘dorre beenderen’ van het Europese christendom. En ik geloof toevallig dat hij gelijk heeft. Recentere cijfers stellen een stille remonte van het Engelse katholicisme vast bij jonge mensen. Om het te verwoorden met een verrezen Sint-Thomas Becket in een van zijn wonderverhalen: ‘Ik draag een licht, maar het kan niet verschijnen, omdat een wolk in de weg zit.’

Wil je de vermelde boeken lezen?

– ‘Thomas Becket and His World’, Michael Staunton, Reaktion Books. 2025. ISBN: 9781836390701

– ‘God is an Englishman. Christianity and the Creation of England’, Bijan Omrani, Forum. 2025. ISBN: 9781800753068

Michael Staunton

Het zoekende Engeland en de stervende God