De ethische bank NewB stopt ermee. Een heropstart met VDK Bank is mislukt en dus gooit ze definitief de handdoek in de ring. Had NewB gewoon pech of is ethisch bankieren als zakenmodel een flop? ‘Ze slaagden er niet in om de echt winstgevende ethische beleggers aan te trekken.’

‘De ethische bank NewB startte op het verkeerde moment, toen ook gevestigde spelers het moeilijk kregen om een gezond rendement te halen’, stelt gewezen Groen-voorzitter Wouter Van Besien. Hij is bij VDK Bank al vijf jaar verantwoordelijk voor de ethische bankactiviteiten. ‘Het had niet de tijd om zich uit te bouwen als ethisch alternatief voor de klassieke banken. Vandaag is de kans dat NewB opnieuw kan beginnen helemaal verkeken.’

Franstalig kapitaal

NewB werd in 2011 opgericht door organisaties uit het middenveld en kreeg een financiële injectie van telkens 20 euro door 26.000 aandeelhouders-coöperanten. In een volgende kapitalisatieronde in 2019 werd 35 miljoen euro opgehaald bij onder andere particulieren, maar toch vooral bij Franstalige overheidsorganisaties, bedrijven en universiteiten. In 2020 kreeg NewB haar banklicentie. Het had na twee jaar 20.000 bankklanten, die samen zo’n 170 miljoen euro hadden uitstaan op zicht- en spaarrekeningen.

Van bij de start kwam de bank in woelig water terecht.

‘Van bij de start kwam de bank in woelig water terecht’, getuigt Van Besien. In maart 2020 trok de Europese Centrale Bank de depositorente naar een historisch laagterecord van 0,1%. Dat is de rente die de ECB aan commerciële banken verstrekt om voor korte tijd hun geld te bewaren.

‘De situatie voor NewB werd onhoudbaar’, vertelt Van Besien. ‘Normaal gezien start een bank door geleidelijk nieuwe spaarders aan te trekken en hun spaargeld op langere termijn uit te zetten via bijvoorbeeld hypothecaire leningen. Met de rente hierop kan de bank haar spaarportefeuille uitbreiden.’

Dit bedrijfsmodel werd compleet onderuitgehaald door de depositorente die de Europese Centrale Bank tot juli 2022 oplegde. De banken betaalden in die periode zelfs een negatieve rente, na inflatie. ‘Voor elke nieuwe klant moest NewB in de periode 2020-2022 meer reserve aanleggen’, aldus Van Besien. ‘Wellicht was élke startende bank in die periode mislukt in haar opdracht, los van de ethische bedrijfsfilosofie van NewB.’

Commerciële ontsporing

Door de fikse rentedaling ontspoorde ook de commerciële strategie van NewB. ‘De klanten van een ethische bank rekenen op een hoog maatschappelijk rendement van hun spaargeld en aanvaarden als compensatie minder rendement dan van zuiver commerciële banken’, zegt professor Hans Degryse, professor financiële economie (KUL). ‘De klanten zijn dus akkoord dat hun spaarrekening eventueel iets minder rente opbrengt dan bij de concurrentie. Ze appreciëren vooral de duurzame of klimaatvriendelijke investeringen van hun bankier.’

Maar bij de start kon NewB zich moeilijk onderscheiden van de concurrentie, noch voldoende rendement halen. Degryse: ‘Alle banken moesten zich in 2020 beperken tot de wettelijke minimumrente van 0,11% op spaarboekjes. Het was voor NewB financieel compleet onhaalbaar om nog minder te geven dan dit absolute minimum.’

Hoge kapitaalkost voor NewB

Professor financiën Michel De Wolf (ULiège, HEC) schetst ook bedrijfseconomische problemen. ‘De kapitaalvereisten en de instapkosten voor NewB waren te hoog’, klinkt het. Er was nood aan relatief hoge IT-investeringen en controlemechanismes die bijvoorbeeld witwasfraude, een wankele klantenportefeuille of andere onregelmatigheden konden detecteren. Die kost kon NewB moeilijk dragen.

De Nationale Bank vroeg NewB om haar kapitaalreserves met 40 miljoen euro te versterken.

Bovendien moet voldoende kapitaal in crisisscenario’s een solvabiliteitscrisis kunnen opvangen. ‘Niemand wil de bankfaillissementen van 2008 nog eens meemaken’, verantwoordt de professor, die nog voorlopig bewindvoerder was van NewB. De Nationale Bank vroeg aan de bank om haar kapitaalreserves met 40 miljoen euro te versterken. NewB deed een kapitaalronde, maar stond voor gesloten deuren. De bank ging dus uit pure noodzaak op zoek naar een operationele partner en vond die in april 2023.

Duurzame partner VDK

NewB werd in Franstalig België de digitale bankagent van VDK, dat zijn wortels heeft in de Gentse christendemocratische zuil. NewB werd ook verzekeringsmakelaar. Beide partners gaven elkaar drie jaar om het project commercieel te laten slagen. Maar de samenwerking werd vroegtijdig stopgezet, omdat ze verlieslatend bleek. ‘Het project had te kampen met een te beperkt klantenbestand om de kosten te dragen van het agentschap dat het wilde zijn’, signaleert De Wolf.

NewB zal vanaf nu ethische projecten ondersteunen via crowdfunding. ‘De coöperatieve is niet meer gebonden door zijn bankenkeurslijf en heeft nu de volledige ruimte’, verklaart Van Besien die nieuwe richting.

Nieuwe ethische bank?

Is er eventueel ruimte om vandaag, nu er terug rust heerst op de bankenmarkt, een nieuwe ethische bank op te richten? ‘Moeilijk’, denkt Degryse. ‘Niet alleen hebben Triodos en VDK al een stevige commerciële positie in deze niche. Ook profileerden bijna alle traditionele banken zich met “ESG-fondsen” in activiteiten met een ecologische, sociale of governance- (bestuurlijk correcte) component.’

Wel werd ESG-beleggen sinds de trumpiaanse storm minder interessant. Sommige Amerikaanse beleggingsfondsen sluiten zelfs de deur voor financiële instellingen die nog het ESG-keurmerk uitdragen, signaleert Degryse.

Er is ruimte voor bestaande banken om zich te positioneren op basis van ethische, ESG- of duurzaamheidscriteria.

Volgens De Wolf neemt het belang van ESG in de bank- en financiële wereld juist toe, tenminste als de sector erin slaagt een vermogend klantenbestand op te bouwen. Daar liep het volgens hem fout bij NewB. De Wolf: ‘Er is een klantenkring die zich bij haar beleggingen zeer proactief opstelt ten aanzien van milieu, mensenrechten en sociale kwesties. Maar NewB is er niet in geslaagd om de meest “winstgevende” segmenten van dit type klanten te bereiken.’ De Wolf denkt zelfs dat de mislukking van NewB ‘elk nieuw gelijkwaardig initiatief voor lange tijd in de kiem smoort’.

Wel levensvatbaar

Er is volgens de Wolf wel ruimte voor bestaande banken om zich te positioneren op basis van ethische, ESG- of duurzaamheidscriteria, ‘zoals VDK dat doet’. Van Besien benadrukt de levensvatbaarheid ervan, maar zonder daarin te overdrijven. ‘Enkele jaren geleden manifesteerden ethische financiële instellingen zich nog als de winstmotoren, omdat investeerders vooral ESG-conforme beleggingen zouden wensen. Vandaag zijn de defensie- en oliebedrijven dan weer hot.’

VDK is degelijk, saai zelfs, maar heel robuust.

‘Ik waag me niet aan winstprofetieën’, vervolgt Van Besien. ‘VDK houdt het eenvoudig. Wij verlenen geen kapitaal of krediet aan bedrijven die actief zijn in militaire, milieuvervuilende, niet-duurzame of andere onethische projecten.’

Winst maken blijft wel het doel. ‘Volgend jaar is VDK al honderd jaar een winstgevende bank’, signaleert Van Besien. ‘Akkoord, we hebben niet zo’n heel hoog rendement. En ook ons investeringsprofiel is geen uitschieter voor kortetermijnbeleggers. VDK is degelijk, saai zelfs, maar heel robuust. En dat willen we zo houden.’

Michel De Wolf

NewB stopt: failliet van ethisch bankieren?