Op de Vlaamse televisie verschijnt af en toe een bebaarde geestelijke, omringd door zijn bewonderaars. Dat folkloristische beeld vormt voor velen zowat de volledige kennis over Iran, een land met een geschiedenis van 3.000 jaar, een rijke beschaving en een van de oudste nog gesproken talen ter wereld.

De grootste dwaasheid die vandaag over Iran wordt verteld, is dat het met zijn 93 miljoen inwoners een bedreiging vormt vergelijkbaar met de Sovjet-Unie tijdens de Koude Oorlog. Dat is onzin. De Sovjet-Unie telde op haar hoogtepunt bijna 300 miljoen inwoners. Rekent men de Oost-Europese satellietstaten mee, dan spreken we over meer dan 400 miljoen mensen. Iran telt 93 miljoen inwoners. Bovendien beschikt het niet over een vergelijkbare militaire, economische of geopolitieke macht.

Toch wordt het gevaar systematisch opgeblazen. Donald Trump doet dat graag, ook graag samen met Israël. Het biedt hem een handig rookgordijn voor zijn opvallende terughoudendheid tegenover Rusland. De Sovjet-Unie was tot aan haar ondergang een wereldmacht. Iran is een regionale speler met ambities, maar geen pletwals.

Een minderheid

Ook de voorstelling van Iran als leider van de islamitische wereld klopt niet. Iran is sjiitisch. Sjiieten vormen ongeveer 15 procent van alle moslims. De overige 85 procent is soennitisch. De tegenstelling tussen beide stromingen behoort tot de oudste conflicten binnen de islam. Rivaliteit is een zacht woord: vaak waren het openlijke vijandschappen.

Iran kan daarom onmogelijk de hele moslimwereld achter zich scharen

Iran kan daarom onmogelijk de hele moslimwereld achter zich scharen. De voorstelling van een almachtige Iraanse invloed is vooral populair bij de meest simplistische medestanders van Trump en hun Europese navolgers. Daar komt nog iets bij: Iraniërs beschouwen zichzelf niet als Arabieren. Integendeel: ze definiëren zich historisch vaak als het tegenovergestelde van hun Arabische buren en kijken daar niet zelden met enige minachting op neer.

Het trauma van 1979

De vijandigheid tussen de Verenigde Staten en Iran heeft een duidelijke oorsprong: de islamitische revolutie van 1979. Sinds de val van de sjah en de machtsovername door ayatollah Khomeini gedragen Washington en Teheran zich als twee voormalige partners die nooit over hun scheiding zijn geraakt. Het trauma van de bezetting van de Amerikaanse ambassade in Teheran leeft in de Verenigde Staten voort alsof het gisteren gebeurde.

Dat studenten die ambassade bezetten op eigen initiatief en zonder aanvankelijke instemming van het nieuwe regime, wordt daarbij meestal vergeten. Net zoals het feit dat de revolutionaire leiders aanvankelijk voorzichtiger en diplomatischer waren dan vandaag vaak wordt voorgesteld.

Geen veroveringsoorlogen

Iran wordt geregeld afgeschilderd als een agressieve staat. Maar de historische feiten vertellen een ander verhaal. Sinds de tijd van Nader Shah in de achttiende eeuw begon Iran geen enkele grote aanvalsoorlog. Voor een land van zijn omvang ligt het defensiebudget bovendien relatief laag. Het is onmogelijk dat budget ernstig te vergelijken met dat van de voormalige Sovjet-Unie of andere klassieke militaire grootmachten.

Opmerkelijk genoeg kreeg Saddam toen steun van dezelfde westerse landen die vandaag Iran voorstellen als de grootste bedreiging voor de wereldvrede

De oorlogen die Iran voerde, waren in hoofdzaak defensief. Het bekendste voorbeeld is de oorlog tegen Irak in de jaren tachtig. Toen viel Saddam Hoessein Iran binnen, overtuigd dat de jonge islamitische republiek zwak en instabiel was. Opmerkelijk genoeg kreeg Saddam toen steun van dezelfde westerse landen die vandaag Iran voorstellen als de grootste bedreiging voor de wereldvrede.

Zoals zo vaak in de internationale politiek hielp het Westen daarmee mee aan de creatie van nieuwe problemen. De Verenigde Staten steunden in dezelfde periode ook groepen in Afghanistan die later zouden uitgroeien tot de Taliban en Al-Qaeda. Vervolgens moesten ze militaire interventies organiseren om diezelfde bewegingen te bestrijden.

Meer dan religie

Dat alles betekent uiteraard niet dat het Iraanse regime bewondering verdient. Het systeem dat sinds 1979 werd uitgebouwd is autoritair, repressief en bevoordeelt een kleine elite van geestelijken, militairen en leden van de Revolutionaire Garde.

Maar wie Iran wil begrijpen, moet erkennen dat de revolutie meer was dan een machtswissel. Zoals de Franse en Russische revolutie was ook de Iraanse revolutie een sociale omwenteling. Ze gaf groepen die voordien weinig politieke invloed hadden een centrale plaats en duwde de oude elite naar de marge.

Bovendien kwam ze voort uit een lange geschiedenis van buitenlandse inmenging, vernederingen en afhankelijkheid. Voor veel Iraniërs betekende 1979 voor het eerst echte nationale zelfstandigheid. Dat verklaart waarom onafhankelijkheid voor Iran geen slogan is, maar een fundamenteel onderdeel van de nationale identiteit.

De nucleaire kwestie

Ook het debat over het Iraanse kernprogramma wordt vaak voorgesteld alsof een oorlog onvermijdelijk is. De meeste kenners gaan ervan uit dat Iran een eventueel kernwapen nooit offensief zou inzetten tegen Israël. De reden is eenvoudig: het antwoord van Israël en de Verenigde Staten zou vernietigend zijn. Daarom ook was het nucleaire akkoord van 2015 zo belangrijk.

Iran stemde ermee in de uraniumverrijking sterk te beperken, meer inspecties toe te laten en bestaande voorraden hoogverrijkt uranium af te bouwen. In ruil zouden de economische sancties worden versoepeld. Het akkoord was niet perfect, maar het werkte. Tot Donald Trump in 2018 besliste eruit te stappen.

Gevangen in oude mythes

De paradox is dat het Westen Iran tegelijk overschat en verkeerd begrijpt. Iran is geen Sovjet-Unie. Het is geen leider van de islamitische wereld. Het is geen militaire supermacht die op het punt staat de regio te veroveren.

Het is wel een regionale macht met een sterke nationale identiteit, een autoritair regime en een diepgeworteld wantrouwen tegenover buitenlandse inmenging.

Wie Iran wil begrijpen, moet voorbij de karikaturen kijken. Zolang Washington, Tel Aviv en een deel van Europa blijven vasthouden aan het beeld van een existentiële vijand, zullen ze vooral hun eigen angsten bestrijden. En niet de werkelijkheid.