De spanning was te snijden, vorige donderdag in de Utrechtse rechtszaal. Een haag van cameraploegen beleefde het voyeuristische moment waarop Marco Borsato zijn vrijspraak aanhoorde. Het seksueel misbruik van een vijftienjarig meisje uit zijn omgeving werd onvoldoende bewezen geacht.

Op zichzelf is de uitspraak weinig spectaculair. Elke jurist in opleiding leert dat voor een verdachte het vermoeden van onschuld geldt tot bewijs van het tegendeel. Het is erger één onschuldige te veroordelen dan tien schuldigen te laten gaan bij gebrek aan bewijs, leerde ik als student vijftig jaar geleden. Ik vond en vind dat toen en nu vanzelfsprekend. Maar die vanzelfsprekendheid staat onder druk. Ze wordt op twee manieren in vraag gesteld.

DSK

De eerste is te zien in de Netflix-documentairereeks over onbetamelijk rokkenjager en voormalig directeur van het Internationaal Monetair Fonds Dominique Strauss-Kahn (DSK). Om zijn lusten bot te vieren verleidde de Fransman talloze vrouwen, arm en rijk. Onderscheid maakte hij niet. Het laatste spoor dat van zijn socialistische ideologie overbleef, want hij had een dure smaak. Voor de term ‘gauche caviar’ was in zijn geval kaviaar te goedkoop.

Voor de term ‘gauche caviar’ was in zijn geval kaviaar te goedkoop.

DSK werd vervolgd omdat hij in het Sofitel, New York, het arme kamermeisje Nafissatou Diallo zou hebben aangerand. Uiteindelijk ging hij vrijuit wegens twijfel. Er was geen doorslaggevend bewijs. Maar nu komt het. Helemaal op het einde van de documentaire doet een bedaarde vrouwenstem volgende suggestie. Geven we, bij twijfel, wanneer het verhaal van het mogelijke slachtoffer onverzoenbaar is met dat van de potentiële dader, niet beter de voorkeur aan het verhaal van het slachtoffer?

Het voorstel wordt gepresenteerd alsof het over een lichte amendering van een huishoudelijk reglement gaat. Terwijl het natuurlijk pure horror is. Iemand die een valse beschuldiging formuleert, heeft op die manier immers altijd gelijk. Of de beoogde dader bekent of ontkent. De gesuggereerde aanpak luidt het einde van de rechtsstaat in.

Ethisch oordeel

Een tweede sluipweg die het vermoeden van onschuld ondergraaft, is de vermenging van recht en moraal, waardoor het ethisch oordeel subtiel vervelt tot een begin van juridisch bewijs. Immers, is DSK niet een ouderwetse macho die vrouwen op geen enkele manier respecteert? Als dat klopt – en het klopt – schuilt alleen daarin al schuld die naadloos overloopt in een begin van juridisch bewijs. Het kan toch niet dat zo’n slechterik zonder enige gerechtelijke veroordeling zomaar zijn moreel laakbaar gedrag verder kan zetten? Beetje bij beetje krijgt de morele afkeuring een juridisch karakter.

Dat maakt de bewijsvoering meteen een stuk makkelijker. Het juridisch bewijs is aan strikte voorschriften onderworpen. Welke stukken mogen worden ingebracht? Wanneer is een getuigenis geloofwaardig? Hoe zit het met de strikt voorgeschreven procesregels? Een jurist houdt daar terdege rekening mee.

Beetje bij beetje krijgt de morele afkeuring een juridisch karakter.

Het morele oordeel daarentegen is veel vlugger geveld. Met de losse pols als het moet. Het berust niet op strikte regels en procedures. Iedereen mag en kan zijn persoonlijk ethisch aanvoelen als het enige juiste aanprijzen. Emotionele argumenten zijn daarbij belangrijker dan rationele. Zonder dat we er ons bewust van zijn, sluipen morele waardeoordelen ons rechtsgevoel, en helaas soms ook ons rechtssysteem, binnen.

De Utrechtse rechtbank die Marco Borsato vrijsprak bestond uit drie rechters, twee vrouwen en een man. Voorzitter was meester A.M. van Amsterdam – van Weert. Een vrouw. Zij las het vonnis voor, overigens op een bijzonder serene manier. Mocht een man het vonnis even sereen hebben voorgelezen, of mocht het college hebben bestaan uit twee mannen en een vrouw, de legitimiteit van de uitspraak zou wellicht op meer kritiek zijn gebotst. Nochtans zou een overweging over de verhouding tussen vrouwen en mannen nooit mee mogen spelen bij de inhoudelijke analyse van een vonnis door professionele rechters geveld. Maar we zijn er gewoon aan geraakt dat het wel vaker gebeurt.

Vermoeden van onschuld

Ik ben er, anders dan twintig jaar geleden, niet helemaal zeker van dat onze rechtsstaat de komende decennia overeind zal blijven, maar ik durf te hopen van wel. Daartoe is het belangrijk dat eeuwenoude – weliswaar ook in het verleden niet altijd correct toegepaste – rechtsprincipes overeind blijven, zoals het vermoeden van onschuld. Zelfs als de beschuldigde een weinig aanbevelingswaardig persoon is. Ook dan verdient hij het voordeel van de twijfel.

En wat als de beschuldigde ethisch verachtelijk handelde maar geen enkele rechtsregel schond? Dan is er juridisch niets aan de hand. Gelukkig hoeft niemand een goed mens te zijn.

Nafissatou Diallo

(On)schuldig tot bewijs van het tegendeel