In 1983 lanceerde Ronald Reagan het idee van een Amerikaans ruimteschild tegen Sovjetraketten. Het nooit gerealiseerde ‘Strategic Defense Initiative’ (SDI), door tegenstanders weggelachen als ‘Star Wars’, moest de vrije wereld vrijwaren tegen het Russisch gevaar. Vandaag werkt Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen aan een ander soort anti-Russisch schild. Niet militair van aard, maar politiek.

Al in 2024 kondigde Von der Leyen aan dat de Europese Unie zou timmeren aan een ‘Europees Schild voor de Democratie’ (‘European Democracy Shield’). In haar beleidsplan bepaalde de Duitse politica dat de Unie meer moest doen om ‘desinformatie’ en ‘informatiemanipulatie’ te bestrijden, onder meer door de oprichting van een ‘Europees netwerk van factcheckers’. Daarbij diende bijzondere aandacht te worden besteed aan de rol die Rusland speelt in de destabilisatie van de EU-lidstaten.

Schild

Hoe dat schild er moet uitzien, is nog niet duidelijk. Eind 2024 kondigde het Europees Parlement aan dat het in zijn schoot een bijzonder comité had opgericht dat het Europees Democratieschild verder zal uitwerken. Dit comité zal bestaande EU-wetgeving onder de loep nemen en eventuele tekortkomingen die betrekking hebben op ‘interne en externe’ beïnvloeding van de Europese politiek en publieke opinie. Extern, zoals Rusland. Maar wat wordt bedoeld met intern?

Pieter Cleppe, EU-analist en hoofdredacteur van Brussels Report, denkt niet dat de timing toeval is. ‘De verschuiving van het stemgedrag in de EU naar rechts wordt niet als legitiem gezien’, aldus Cleppe. ‘Die verrechtsing beschouwt men als een “foute” evolutie, een evolutie die graag in de schoenen van een duistere, buitenlandse actor wordt geschoven, zoals Rusland. Overspoelde een links-groene golf Europa, dan had Von der Leyen zich helemaal geen zorgen gemaakt over de staat van de Europese democratie. Maar zij, net als vele andere EU-ambtenaren, is ervan overtuigd dat een rechtser Europa gelijkstaat aan een minder democratisch Europa.’

Ook de EU komt tussen in de nationale democratieën, bijvoorbeeld via de subsidiëring van journalisten en allerlei linkse ngo’s

Dat betekent niet dat buitenlandse mogendheden zich niet mengen. ‘De Russen doen dat wel degelijk. De Chinezen ook, en ze zijn daar allang niet meer zo lachwekkend slecht in als vroeger. De Amerikanen natuurlijk ook; een inmenging die naar mijn bescheiden mening heel wat positiever is. Wat betreft de Russische inmenging, is die qua invloed verwaarloosbaar. De Russen beslissen geen verkiezingen. Los hiervan komt ook de EU tussen in de nationale democratieën, bijvoorbeeld via de subsidiëring van journalisten en allerlei linkse ngo’s.’

Roemenië

Het parlementair comité werkt louter adviserend. Dat neemt niet weg dat op sociale media complottheorieën circuleren over de werkelijke toedracht van Von der Leyens schild. Zo wordt het initiatief door (vooral) Oost-Europese accounts gelinkt aan de tenietdoening van de Roemeense presidentsverkiezing, nadat de radicaal-rechtse en partijonafhankelijke Călin Georgescu de eerste ronde had gewonnen. Georgescu zou worden gesteund door Poetin; een interne bedreiging gesteund door een externe.

‘Een zeer gevaarlijk precedent’, volgens Cleppe. ‘Dat die man geholpen werd door Rusland, werd nooit voldoende hardgemaakt. De rechterlijke uitspraak over de tenietdoening van de verkiezing kwam er bovendien op het advies van een van de Roemeense inlichtingendiensten. Gek, want die staan bekend als notoire maffiasyndicaten die zich bezig houden met financieel gewin en politieke intimidatie. Ze zijn de rechtstreekse opvolgers van de Securitate, de gevreesde en meedogenloze geheime politie van de communistische dictatuur, in een land waar de transitie weg van het communistisch regime onvolkomen was, om het zacht uit te drukken. Dat het succes van dé anti-establishmentkandidaat teniet wordt gedaan door dergelijke krachten, geeft te denken. Dat de EU en mainstreammedia hier weinig vragen bij stellen eveneens.’

‘Het is goed mogelijk dat de Russen invloed proberen uit te oefenen, maar zelfs als dat zo is, zou dat toch niet voldoende mogen zijn om zomaar even verkiezingen retroactief teniet te doen. Ik zou graag analyses en commentaren lezen die mijn idee hierover weerleggen, maar de media stellen bijzonder weinig vragen hierover. Gaat het om meer dan vermoedens? Is de Roemeense staatsveiligheid en de rechterlijke macht intussen gedepolitiseerd en niet langer corrupt? Stelde Rusland inderdaad serieuze middelen ter beschikking voor de verkiezing van Georgescu? Is Georgescu inderdaad pro-Russisch, want ook dat is toch eerder een ‘mixed bag’. Ik vind de antwoorden in ieder geval nergens terug, wat mij doet vermoeden dat ik gelijk heb.’

Orbán

Nu vormt niet alleen Rusland een gevaar voor de Europese democratie. Von der Leyen hoopt haar schild ook in te zetten tegen ‘interne bedreigingen’. The enemy within… Het heeft toch een beetje een jaren ’30-geurtje’, concludeert Cleppe. ‘En ik denk niet dat Von der Leyen aan Greenpeace of Extinction Rebellion denkt. Je ziet toch dat links-groene topambtenaren, zoals onze Commissievoorzitter, snel teruggrijpen naar controlemechanismen en het opstellen van lijsten van “staatsgevaarlijken”. Ooit noemde Jean-François Revel dit de “totalitaire verleiding” van links.’

De parlementscommissie wordt geleid door Nathalie Loiseau, lid van de liberale Renew Europe-fractie en oud-minister van Emmanuel Macron. De commissie telt 33 leden, onder wie vijf leden van de rechts-conservatieve ECR-fractie van Giorgia Meloni en de N-VA, en vijf van de rechts-radicale Patriots for Europe van Geert Wilders, Tom Van Grieken en Viktor Orbán. Die aantallen komen min of meer overeen met hun relatieve sterkte in het parlement. Wel opmerkelijk: het coördinerend bureau van de commissie, bestaande uit vijf leden, telt leden van de ECR en Renew, beide kleiner dan de Patriots, die er niet in vertegenwoordigd worden.

De ‘interne bedreiging’ moet misschien niet in de cockpit zitten. Dat is alvast één verklaring.

Nathalie Loiseau

Ursula’s schild tegen Russen en ‘interne bedreigingen’