Sinds het uitbreken van de oorlog tussen Rusland en Oekraïne hebben duizenden Oekraïners hun thuisland moeten verlaten op zoek naar veiligheid. Een van hen is Oksana Duz, die samen met haar twee kinderen naar België vluchtte. Wat begon als een noodgedwongen vertrek in het holst van de nacht, groeide uit tot een nieuw leven in een onbekend land. Als moeder én als onderneemster.

We ontmoeten Oksana op een zonnige voormiddag in La Liberté, het schoonheidssalon dat ze samen met haar jeugdvriendin Anna uit de grond heeft gestampt in Antwerpen. Terwijl klanten binnen en buiten lopen, vertelt ze over het leven dat ze achterliet, de vlucht die alles veranderde en de zoektocht naar een nieuwe thuis.

Hoe zou je Oekraïne omschrijven aan iemand die het land vooral kent van het nieuws sinds de oorlog?

Oksana Duz: Oekraïne is een groot land met een rijke geschiedenis, een levendige cultuur, prachtige steden en een indrukwekkende natuur. Maar de grootste kracht schuilt in het dappere en veerkrachtige volk. Oekraïners zijn gedreven ondernemers die voortdurend nieuwe producten ontwikkelen en produceren. Het zijn ook erg warme mensen.

Vóór de oorlog waren veiligheid en vrijheid vanzelfsprekend in ons land. Dat waren zaken waar we niet bij hoefden stil te staan, omdat ze gewoon deel uitmaakten van ons dagelijkse leven.

En hoe zag jouw leven eruit vlak vóór de invasie?

Net als iedereen leefde ik mijn dagelijkse leven: werken, plannen maken voor de toekomst en reizen naar waar ik wilde. Hoewel we geregeld nieuws hoorden over politieke spanningen, geloofde niemand echt dat er effectief een oorlog zou komen. Ongeveer een maand vóór de oorlog begon, stond ik op het dak van een hoog gebouw met een prachtig uitzicht over Kiev. Ik herinner me nog dat ik toen dacht: het is gewoon onmogelijk dat hier ooit een oorlog uitbreekt.

Ik heb geen tijd gehad om stil te staan bij wat ik achterliet.

De dag vóór de oorlog uitbrak, gaf ik een seminarie voor mijn werk. We kregen meer en meer berichten over wat er ons te wachten stond, maar nog altijd geloofde ik niet dat er echt iets aan de hand was. Ik was zelfs wat geïrriteerd, want ik had het druk en wilde kunnen doorwerken. Alles leek toen nog normaal, maar tegelijk hing er een vreemde spanning in de lucht.

Wanneer besefte je dan dat je moest vertrekken?

Dat is iets waar ik niet over nagedacht heb. Maar toen mijn kinderen en ik ’s nachts wakker werden van de bommen die ontploften en de vliegtuigen die over ons huis vlogen, besefte ik dat we Kiev onmiddellijk moesten verlaten. Wachten was geen optie. We pakten onmiddellijk onze koffers en ‘s middags zaten we al in de auto richting Poolse grens.

Daar aangekomen, installeerden we ons in een huis aan de grens. Aanvankelijk dacht ik nog dat dat maar voor eventjes zou zijn en dat we dan terug konden keren. Het toeval wilde dat mijn jeugdvriendin Anna al enkele jaren in België woonde. Zij belde me dagelijks om te vragen hoe het met ons ging. Toen ik na twee weken doorhad dat de situatie niet snel zou veranderen, heeft Anna me overtuigd om naar België te komen en voorlopig bij haar in te trekken. Dat was het begin van mijn nieuwe leven in België.

Wat was het moeilijkste aan dat vertrek?

Er was niets moeilijks aan, want ik kon gewoon niet anders. Ik moest zo snel mogelijk weg met mijn kinderen. Het was geen rationele keuze die ik gemaakt heb om te vertrekken, maar een instinctieve reactie uit angst. Ik heb geen tijd gehad om stil te staan bij wat ik achterliet.

Wat mis je vandaag het meest uit dat leven?

Thuis. En het gevoel van thuis. Ook al heb ik hier stabiliteit, toch blijft alles nieuw en onbekend. Elke straat die ik hier bewandel, is nieuw voor mij. Nergens heb ik hier mijn familie en vrienden. Dat vertrouwde gevoel dat je ergens bent waar je alles kent en waar je wortels liggen, mis ik elke dag.

Hoe heb je de eerste weken in België ervaren?

Mijn redding was dat ik meteen wilde gaan werken. Op die manier probeerde ik mezelf af te leiden van al het slechte nieuws uit Oekraïne. De eerste maanden waren erg zwaar. Ik kende de taal niet. Ik kende het land niet. Ik was volledig in de war en begreep niet helemaal wat er aan de hand was. Toch probeerde ik dagelijks mijn familie en vrienden in Oekraïne te bellen om te horen hoe de situatie was.

Met elk jaar dat voorbijgaat, krijg ik het gevoel dat ik hier misschien permanent blijf.

Gelukkig had ik Anna hier, die me de nodige ondersteuning bood. Veel van haar vrienden hielpen ook meteen. Ze brachten spullen en nieuwe kleren voor mij en mijn kinderen, omdat we zelf bijna niets hadden meegenomen. Dat gaf me een warm gevoel, maar tegelijkertijd voelde het vreemd om zo hulpeloos te zijn.

Is België ondertussen ook een beetje thuis voor jou?

Momenteel nog niet helemaal. Dat komt doordat migratie voor mij een dwingende kwestie was en geen vrijwillige keuze. Toen ik mijn appartement koos, bijvoorbeeld, voelde dat als een verplichting, niet als iets waar ik met plezier mee bezig was. Hetzelfde gold voor het kiezen van mijn meubels. Zulke dingen kunnen heel fijn zijn om te doen in je eigen land. Maar als je op de vlucht bent, is dat iets heel anders. Maar ik begin te beseffen dat ik dat thuisgevoel zelf moet creëren. Door bewust keuzes te maken omdat ik ze wíl maken, niet omdat ik ze móét maken. Met elk jaar dat voorbijgaat, krijg ik trouwens het gevoel dat ik hier misschien permanent blijf.

Hoe hebben je kinderen de overgang beleefd?

Maryna en Misha waren tien en vier jaar oud toen we vertrokken. Onze rit in de auto van Kiev richting Polen duurde drie dagen. We gingen over Roemenië. Je zou verwachten dat zo’n lange rit heel moeilijk zou zijn voor kinderen, maar verrassend genoeg gedroegen ze zich heel goed. Ze beseften ook wel dat er iets aan de hand was.

Toen we in België aankwamen, schreef ik hen vrij snel in in een school in Antwerpen. De directeur ontving mijn kinderen met open armen en zorgde ervoor dat ze alle nodige ondersteuning kregen om zich toch thuis te voelen op de school. Dat heeft mij enorm gerustgesteld als moeder.

Hoe ontstond het idee om een schoonheidssalon te openen?

Dat ontstond vanzelf. Anna en ik wilden allebei onze eigen baas zijn. Zij is gediplomeerd nagelspecialiste, ik haarspecialiste. In mijn eentje kon ik geen zaak beginnen, maar samen met Anna kon dat wel. Anna sprak gelukkig goed Nederlands, ik nog niet. En in het begin sprak ik ook nog niet goed Engels. Dan zei ik vaak tegen klanten: ‘Ik spreek misschien slecht Engels, maar ik kan wél heel goed knippen!’ (lacht)

Met ons salon willen we een stukje thuisgevoel creëren.

Ik ben trouwens snel beginnen werken. Normaal moest ik een drietal maanden wachten op papieren om te kunnen werken. Maar daar had ik geen tijd voor. Er moesten rekeningen betaald worden en werken was zoals ik zei een manier om niet aan de problemen in mijn land te denken. Dus ging ik naar het stadshuis om te vragen of er geen mogelijkheid was om sneller aan de slag te gaan. Ze hebben mij toen een code gegeven waarmee ik al kon starten, zonder die papieren.

Is ondernemen in België anders dan in Oekraïne?

Ja, zeker. Het grootste verschil zijn de belastingen. In Oekraïne zijn die veel lager dan in België, maar dat lijkt me niet moeilijk. (lacht) De wetgeving is natuurlijk ook anders, maar dat soort zaken verschilt altijd van land tot land.

Maar wat vooral opvalt is dat de klanten hier anders zijn. In Oekraïne is de schoonheidssector booming. Bijna elke vrouw kleurt haar haar en laat maandelijks haar nagels doen. Oekraïense vrouwen proberen om het even wat te veranderen aan hun lichaam om er mooi uit te zien, terwijl Belgische vrouwen hun natuurlijke uitstraling meer omarmen. Volgens mij is daar een gulden middenweg nodig. Het is dus moeilijker om hier aan Belgische klanten te geraken. Ongeveer de helft van onze klanten is Belgisch en de helft Oekraïens.

We bieden ook bewust meer aan dan louter schoonheidsbehandelingen. Met ons salon willen we een stukje thuisgevoel creëren. Een veilige plek waar mensen, zeker landgenoten, een praatje kunnen maken en zich begrepen voelen.

De mentaliteit van de klanten in België verschilt ook van die in Oekraïne. Belgische klanten zijn erg trouw. In Oekraïne veranderen de vrouwen sneller van salon of specialist, terwijl de vrouwen hier blijven als ze tevreden zijn. Ik merk dat onze klanten ons vertrouwen. Ze blijven terugkomen en vertrekken telkens met een glimlach. Dat is fijn om te zien.

Wat zou een toetreding tot de Europese Unie betekenen voor Oekraïne en het Oekraïense volk?

Voor het Oekraïense volk zou dat een garantie zijn op veiligheid en op de bescherming van onze waarden. Ook voor Europa zou het een voordeel zijn. Met Oekraïne zou de Europese Unie er een grote markt met snel ontwikkelende ondernemingen en een sterke landbouwsector bij krijgen. Ons volk werkt hard en leert snel. Daarnaast zijn cultuur en natuur mooie extra troeven.
Maar ik weet niet of de toetreding effectief zal gebeuren. Er zijn veel voorwaarden waaraan een land moet voldoen, en dat is bijzonder moeilijk voor een land in oorlog.

Hoe groot schat je de kans in dat je hier blijft voor altijd?

Dat is een moeilijke vraag. Als ik hier alleen was, zou ik gemakkelijk kunnen terugkeren. Ik pas me snel aan en ben ervan overtuigd dat ik mijn leven daar opnieuw zou kunnen opbouwen. Het is voor mij comfortabeler en vertrouwder.

Oekraïne is een modern en democratisch land.

Maar ik heb twee kinderen die hier al vier jaar hun eigen leven aan het opbouwen zijn. Ze gaan hier naar school, hebben veel vrienden en leven ondertussen op een andere manier dan in Oekraïne. Mijn zoon is nu acht jaar en heeft daar allemaal nog geen uitgesproken mening over. Mijn dochter is veertien en wil niet meer teruggaan. Ze mist haar grootouders, maar los van dat emotionele aspect is ze hier gelukkig.

Zelf start ik in april met een cursus Nederlands voor anderstaligen bij Encora. Dat is ook een stap richting verdere integratie.

Zou Oekraïne meer westers worden door de oorlog of net niet?

Wij zijn al Europeanen. We behoren alleen nog niet tot de Europese Unie. Natuurlijk neigen we naar het Westen en willen we daar ook op lijken. Tegelijk willen we tonen dat we geen derdewereldland zijn. Oekraïne is een modern en democratisch land met mensen die erg op hun vrijheid gesteld zijn.

Wat hoop je dat de lezers onthouden uit jouw verhaal?

Ik wil de Belgen graag bedanken. In mijn persoonlijke verhaal hebben veel mensen mij geholpen en ondersteund.

Dat Anna en ik de mogelijkheid kregen om een salon te openen, is grotendeels te danken aan de steun van Belgische vrouwen. Vrienden en kennissen van Anna hielpen ons met informatie over ondernemerschap, maar ook met de schoolinschrijvingen van mijn kinderen. De Belgische staat heeft ons op verschillende manieren geholpen: financiële ondersteuning, begeleiding bij het leren van de taal, hulp bij integratie. Dat alles heeft een grote indruk nagelaten op mij. Daar ben ik enorm dankbaar voor.

Oksana Duz

Van oorlog naar ondernemerschap: hoe een jonge moeder uit Kiev in Antwerpen herbegint