Frans president Emmanuel Macron zou Christine Lagarde vroegtijdig willen vervangen als voorzitter van de Europese Centrale Bank. Zo vermijdt hij dat na een eventuele verkiezingsoverwinning van het Rassemblement National die partij mee bepaalt wie haar opvolgt. Volgens econoom Ivan Van de Cloot (Stichting Merito) vloekt dit met het principe van een politiek neutrale ECB.

Christine Lagarde zou volgens de Financial Times een jaar eerder dan voorzien aftreden als voorzitter van de Europese Centrale Bank, zodat afscheidnemend president Macron nog zelf kan meebeslissen over een opvolger. Is haar mogelijk vertrek een spijtige zaak voor de ECB?

Eigenlijk niet, de aanstelling van Christine Lagarde in 2019 was al een probleem. Bij de start van de euro moest de ECB een zo onafhankelijk mogelijke instelling worden naar model van de Bundesbank. Dat eiste Duitsland als voorwaarde voor het opgeven van de Duitse Mark.

Bij de stemming over het Verdrag van Maastricht in 1992 en de start van de eurozone in 1998 was Duitsland expliciet: de ECB moest een kopie worden van de Bundesbank – apolitiek, onafhankelijk, en met een technocratisch toezicht op een stabiele euro.

Lagarde was onvoldoende integer om de ECB te leiden

Lagarde symboliseert net het tegenovergestelde. Ze was als minister van Financiën (2007-2011) onder president Nicolas Sarkozy een volbloed politica, een juriste zonder economische ervaring. En er waren ook andere problemen. Lagarde maakte fouten, nadat zakenman Bernard Tapie een miljoenenvergoeding kreeg in een arbitragegeschil met de Franse staat. Ze werd in 2016 veroordeeld voor nalatigheid ‘bij een samenzwering van fraude tegen de Franse staat’, maar kreeg geen straf.

Volgens het EU-Verdrag moet de ECB-president een ‘persoon van erkende standing en professionele ervaring in monetaire of bancaire zaken’ zijn. Lagarde was onvoldoende integer om de ECB te leiden, zoals het gerenommeerde European Journal of International Law terecht schreef.

Is ze eigenlijk een goede voorzitter van de ECB?

Ze legde een incidentrijk parcours af. De geloofwaardigheid van een centrale bank staat of valt bij de handhaving van een gezonde munt, door de inflatie te bestrijden, de rente te verhogen en de geldcreatie onder controle te houden. Maar Lagarde had vooral aandacht voor ESG-beleid: environmental, social, governance (milieu, maatschappij, bestuur). Klimaatverandering viel volgens haar ‘onder het mandaat van de ECB’. Duitse economen werden bijzonder zenuwachtig door die politieke invulling, die haaks staat op haar enige taak: het behoud van de prijsstabiliteit.

Leden van de ECB-staf beschreven Lagarde als ‘autoritair’

In 2024 veroorzaakte directeur Frank Elderson ophef door te zeggen dat mensen die niet achter zijn groene doelstellingen stonden, niet meer welkom waren bij de ECB. Het personeel was woedend. Een open debat over klimaatbeleid werd zo onmogelijk. Een open brief van honderden medewerkers gaf kritiek op de eenzijdige klimaatvisie. Leden van de ECB-staf beschreven Lagarde als ‘autoritair’.

Blijkbaar was er niet alleen tegenkanting tegen het inhoudelijke beleid van Lagarde?

Er was ook een personeelsprobleem van een instelling die traditioneel nochtans enorm hiërarchisch is, bijna militair. Lagarde voerde een rigoureus beleid over het aantal vrouwen in het management en de toezichtsraad. In een personeelsenquête van de vakbond IPSO bestempelden zowel mannelijke als vrouwelijke medewerkers Lagardes aanpak in genderkwesties als ‘vijandig en discriminerend’.

De ECB-topvrouw scoorde slecht op leiderschap en focuste te veel op randonderwerpen. Ze zou te veel reizen voor niet-monetaire doeleinden en te weinig technische diepgang hebben in inflatiebeheer. Uit een enquête bij 1425 personeelsleden bleek dat er ‘weinig vertrouwen’ en jobonzekerheid heerste door het ‘favoritisme’ van de ECB-topvrouw en haar ploeg.

Ook hebben veel economen binnen de ECB en nationale banken van de EU een fundamenteel probleem met Lagarde, omdat haar focus afwijkt van de kerntaak: een stabiele euro bewaren.

Dan is het toch niet zo erg dat Macron aanstuurt op het vertrek van Lagarde?

Toch wel, die vraag spreekt immers boekdelen. Macron wil vooral vermijden dat bij een verkiezingsoverwinning van het Rassemblement National iemand zoals Marine Le Pen of Jordan Bardella mee bepaalt wie de nieuwe voorzitter van de ECB wordt. Hij wil dus een vervroegde exit om zuiver politieke redenen. Dat is vloeken in de kerk. Hij geeft zo een signaal dat de ECB wel degelijk een politieke instelling is.

Macron geeft een signaal dat de ECB wel degelijk een politieke instelling is: dat is vloeken in de kerk

In de traditie van de Bundesbank moeten ECB-procedures strikter zijn dan die van welke instelling ook. Daaraan tornen om politieke opportuniteitsredenen is ongezien. Er is geen enkele reden waarom het RN niet de kans mag krijgen om mee te bepalen wie voorzitter van de ECB wordt. Die stelling schendt het basisprincipe dat centrale banken immuun zijn voor politieke deals en zich moeten houden aan de regels.

Is er al enig zicht op een nieuwe ECB-voorzitter?

Er circuleren namen. Klaas Knot (president van De Nederlandsche Bank tot 2025) is momenteel de favoriet in de peilingen. Ook Pablo Hernández de Cos, gewezen gouverneur van de Spaanse centrale bank, wordt genoemd. Beiden zouden terug willen focussen op de orthodoxe prijsstabiliteit.

Knot had lang het imago van een ‘havik’ in zijn verzet tegen het ultralage ECB-rentebeleid en het opkopen van staatsobligaties om de economie terug op gang te trekken. Maar later pleitte hij voor renteverlagingen, Europese integratie op defensie, energie en kapitaalmarkten. Zijn orthodoxe visie verwaterde.

Er lijkt een Frans-Duitse politieke deal in de maak

Klassieke economen zien het liefst een Duitser aan het hoofd van de ECB. Maar zelfs Bundesbank-voorzitter Joachim Nagel en het Duitse ECB-directielid Isabel Schnabel hebben het strikte monetaire pad verlaten. Nagel verraste onlangs vriend en vijand door zijn steun aan door de ECB gedekte staatsobligaties voor gezamenlijke defensie-uitgaven. De Bundesbank heeft zich altijd fel verzet tegen deze eurobonds. Positioneert Nagel zich in de race om Lagarde op te volgen?

Er lijkt een Frans-Duitse politieke deal in de maak, waarbij de posten van voorzitter, ondervoorzitter en economisch adviseur netjes worden verdeeld tussen wat ooit monetaire haviken en keynesiaanse duiven waren. Toplui van een centrale bank kunnen uiteraard wel groeien in hun rol, zoals Jerome Powell van de Federal Reserve heeft bewezen. Bij Lagarde was dat niet het geval. Hopelijk gebeurt dat wel bij haar opvolger.

Pablo Hernández de Cos

‘ECB-voorzitter Lagarde is ongeschikt, maar vervroegd aftreden is ongepast’