Met zijn nieuwe boek hoopt de Nederlandse wetenschapsjournalist Arnout Jaspers westerse politici eindelijk wakker te schudden, om op termijn een volksopstand te vookomen. ‘Nee, het Westen draagt géén historische schuld aan zowat alles wat vandaag misloopt op deze planeet. We mogen er net trots op zijn dat de wereld afgelopen anderhalve eeuw een veel betere plek is geworden.’

Het riedeltje zal u niet onbekend in de oren klinken: eeuwenlang heeft het Westen landen uit het Globale Zuiden uitgebuit en onze Europese welvaart hebben we te danken aan Afrikaanse slaven. Op de koop toe hebben onze broeikasgassen het milieu wereldwijd verwoest, en tot vandaag blijven wij Europeanen ons bezondigen aan racisme, discriminatie en erger.

In een bijzonder lezenswaardig boek, gelardeerd met tal van cijfers en statistieken, maakt Arnout Jaspers brandhout van die ‘westerse erfzonde’. Sterker nog: hij keert de zaken om. Zo betoogt hij dat niet-westerse migranten vanuit Europa en de Verenigde Staten jaarlijks minstens 650 miljard euro naar hun landen van herkomst terugsturen. Geld dat in belangrijke mate de economische en sociale ontwikkeling van die landen dient.

Jaspers becijfert dat gratis vaccins – ontwikkeld door westerse farmabedrijven – de afgelopen decennia net voor flink wat miljarden gewonnen levensjaren zorgden in ontwikkelingslanden. En hij stipt aan dat heel wat Afrikaanse of Arabische landen die vandaag grof geld verdienen aan de olie-export die inkomsten grotendeels te danken hebben aan westerse technologie. Die liet hen toe om een op zich waardeloze grondstof zoals aardolie op te boren, te verwerken en in het Westen te verkopen.

‘Waarom zouden wij die landen dan nu moeten vergoeden voor de geleden klimaatschade?’ vraagt Jaspers zich af. Kortom, een boek dat enkele stevige knuppels in het politiek correcte hoenderhok slingert. En dat ons ook confronteert met een voor de hand liggende vraag: waarom zwelgt enkel het Westen in die morele zelfkastijding?

Waarom eigenlijk dit boek? De maatschappelijke polarisatie is intussen zo groot dat u wellicht geen van beide kampen nog zal overtuigen?

Arnout Jaspers: Wanneer ik een boek schrijf, dan doe ik dat altijd ook vanuit een persoonlijke overtuiging en verontwaardiging. Dat was enkele jaren geleden al het geval met De Stikstoffuik en dat is nu opnieuw zo.

Ik weet wel zeker dat heel wat mensen net als ik instinctief aanvoelen dat het verhaal over het eeuwig schuldige Westen ergens niet klopt, maar het ontbreekt hen vaak aan argumenten om dat gevoel ook echt hard te maken. Die wil ik hen in dit boek aanreiken, want we moeten dringend wat tegengas geven.

In welke domeinen schaadt die breed aanvaarde theorie van de ‘westerse erfzonde’ ons vandaag het meest?

Op dit moment toch vooral in het klimaatbeleid. Er worden nu immers al heel concrete verdragen ondertekend waarin westerse landen zich engageren om vaak gigantische bedragen over te hevelen naar ontwikkelingslanden of naar groeilanden zoals China of India, als compensatie voor ‘geleden klimaatschade’.

In het verleden zagen we ook al hoe een almaar groter gedeelte van de ontwikkelingshulp niet meer los te zien viel van een westers schuldgevoel over kolonialisme of slavernij, en ik vrees dat die trend van ‘herstelbetalingen’ zich almaar verder zal doorzetten. En voor alle duidelijkheid: we spreken dan over tientallen of zelfs honderden miljarden euro’s.

Als we op dit elan doorgaan, dan komt er binnenkort hier een soort van volksopstand.

Bijzonder illustratief op dat vlak was de klimaatconferentie vorig jaar in Bakoe, waarin de westerse landen samen met Japan toezegden om vanaf 2035 jaarlijks 300 miljard dollar in een VN-klimaatfonds te stoppen, om zo ontwikkelingslanden toe te laten de energietransitie te financieren. Tegen 2050 zou het dus om duizenden miljarden gaan, die ook de Europese belastingbetaler zal moet ophoesten. Terwijl landen zoals China en India intussen zelf vrolijk verder blijven vervuilen en wij de eigen industrie hier de tent uitjagen?

Ik vind het zelf ook verbazingwekkend hoe mak en nederig mensen zoals Ursula von der Leyen zich op dat vlak opstellen op die internationale klimaatconferenties. Het punt is dat Europese leiders, net vanuit dat collectieve schuldgevoel, niet tegen de op dat vlak ronduit absurde eisen van ontwikkelingslanden durven in te gaan. Ik heb het gevoel dat zij vastzitten in een soort van mentale fuik en vrees dat we echt zullen moeten wachten op een nieuwe generatie politici.

Daarom hoop ik met dit boek ook politici wakker te schudden. Als we op dit elan doorgaan, dan komt er binnenkort hier een soort van volksopstand. En dan komen er in sommige Europese lidstaten misschien ook wel échte fascisten aan de macht.

Moeten we niet vooral inzetten op meer democratische controle op grote internationale instellingen? Die nemen vaak heel verregaande beslissingen, waarbij de gevolgen voor de burger pas veel later duidelijk worden.

Iemand zoals Wopke Hoekstra, de Nederlandse Eurocommissaris voor Klimaatbeleid, was tot voor enkele jaren een behoorlijk koele minnaar van een al te activistisch klimaatbeleid. Sinds hij twee jaar geleden Europees Commissaris werd, lijkt hij totaal omgeslagen. En dan wordt het inderdaad bijzonder duidelijk dat die man zuiver uit opportunisme plots een heel andere politiek koers gaat varen.

U heeft dus absoluut een punt: het feit dat hij daar dan ook mee wegkomt, is ronduit problematisch. Er is te weinig weerstand tegen een bestuurlijke elite die niet zelden vooral uit eigenbelang meegaat in een bepaald discours, en dus ook in dat hele schuld- en boetecircus. Dit is kwalijk en het leidt tot een democratisch deficit.

Uw centrale stelling in dit boek: erfelijke schuld bestaat niet, niet individueel en ook niet op het niveau van een volk of natie. Dat impliceert dat het al te belachelijk is om pakweg de Verenigde Staten of het Verenigd Koninkrijk de slavernij aan te wrijven, net zo goed als we de huidige generatie Duitsers het nazisme niet kunnen verwijten?

Hoeveel mensen stellen de huidige generatie Duitsers, die de oorlog zelf niet meer hebben meegemaakt, daar nu nog verantwoordelijk voor? Welnu, wat zouden we Amerikanen of West-Europeanen anno 2025 dan wél aansprakelijk stellen voor het leed dat hun voorouders aanrichtten met de slavernij of het kolonialisme? Historische schuld wijs ik dus inderdaad van de hand, zelfs wanneer we dat concept in het Westen blijkbaar toch blijven omarmen.

Ik wijs historische schuld inderdaad van de hand.

Natuurlijk zie je aan het Duitse beleid rond de Gaza-oorlog dat daarin nog altijd een zeker schuldbesef tegenover Israël meespeelt, maar ik heb nog nooit gehoord dat Israël om die reden zelf ook een speciale behandeling verwacht van Duitsland. Maar de claim dat de achterkleinkinderen van de slavernij vandaag nog de morele pijn van die slavernij zouden voelen of daarvoor gecompenseerd zouden moeten worden, dat is natuurlijk regelrechte onzin. Het wordt hen dus vooral aangepraat.

De Europese ‘weg met ons’-ideologie komt de rest van de wereld natuurlijk vaak wel goed uit. Is die ideologie ook geen gevolg van de enorme evolutie die we in het Westen hebben doorgemaakt, op technologisch maar ook op intellectueel vlak? Daardoor kunnen wij ons als het ware de luxe van een moreel schuldbesef veroorloven. Elders op deze planeet hebben ze doorgaans wel andere katten te geselen?

Dat laatste klopt uiteraard, maar het verklaart nog niet waarom wij ons zo’n schuldbesef wél laten aanpraten. Ik denk dat onze christelijke achtergrond hier in het Westen daar een belangrijke rol in speelt. Schuldbesef staat daarin centraal, we worden zelfs geboren in een staat van erfzonde. Geen enkele andere godsdienst heeft dat.

Ik hoor bijvoorbeeld moslims nooit met enig schuldbesef praten over hun eigen – zeer grote – rol in de slavernij, over de koloniale oorlogen van een aantal moslimlanden of over de vaak heel bloedige onderdrukking van andere religies. En laat ons wel wezen: landen zoals de Verenigde Arabische Emiraten, Koeweit of Saoedi-Arabië zijn vandaag zelf ook al steenrijk, maar van herstelbetalingen liggen zij niet bepaald wakker.

Ik hoor bijvoorbeeld moslims nooit met enig schuldbesef praten over hun eigen – zeer grote – rol in de slavernij.

Of neem nu de vluchtelingenverdragen: Europa ondertekent die ijverig en probeert die vervolgens ook te respecteren, terwijl de meeste moslimlanden die verdragen niet eens ondertekend hebben. Zij nemen soms wel vluchtelingen op, maar op hun eigen voorwaarden. En ze zetten die ook net zo makkelijk weer massaal over de grens. Rijke moslimlanden halen grote aantallen arbeidsmigranten binnen, maar die bouwen daarmee helemaal geen verblijfsrechten op, zoals dat in het Westen wel het geval is.

Moeten we daar in Europa dan stilaan ook geen politieke consequenties aan koppelen, iets wat iemand zoals Bart De Wever stilaan wel doet? Want waarom zouden wij mensenrechtenverdragen blijven respecteren wanneer de rest van de wereld zich daar niets aan gelegen laat?

Het is aan Europa zelf om te bepalen wat het wil doen met pakweg het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Ik vind het vooral problematisch dat activistische rechters dat vandaag zo breed interpreteren dat politici daardoor volledig buiten spel worden gezet. We moeten dus in de eerste plaats die activistische rechters hierover aanspreken. Lukt het niet om hen in het gareel te krijgen, dan moet je als land misschien je conclusies trekken en uit dat mensenrechtenverdrag stappen.

Goed, maar misschien moeten we ook net trots zijn op bepaalde Europese normen en waarden, en moeten we die vervolgens ook internationaal in de markt proberen te zetten?

Ja, maar het idee dat we in dat geval onze Europese waarden te grabbel zouden gooien, klopt gewoonweg niet. Ook wanneer een Europees land uit dat EVRM-verdrag stapt, heeft het nog altijd de eigen nationale wetten en normen om op terug te vallen. Het is niet dat Europa ons plots gedwongen heeft om de mensenrechten te respecteren, pakweg België of Nederland deden dat eerder ook al.

In Californië heeft gouverneur Gavin Newsom het principe van herstelbetalingen voor de slavernij volledig omarmd: hij trekt daar nu ook twaalf miljard dollar voor uit in de begroting, en dat is nog maar een begin. Basis voor dit beleid is het rapport van de Reparation Task Force dat in juni 2023 uitkwam en dat stelt dat de Amerikaanse welvaart gebouwd is op ‘de gedwongen arbeid van verhandelde Afrikaanse volken’. Complete onzin, zegt u, maar staat dit ons ook in Europa te wachten?

Ik vrees van wel. In Suriname, tot 1975 een Nederlandse kolonie, ligt er nu een rapport op tafel waarin een Surinaamse staatscommissie voor 374 miljard euro herstelbetalingen eist van Nederland. Moet je nagaan, voor een land dat nog geen miljoen inwoners telt. Daar wordt nu in Nederland nog wel wat lacherig over gedaan, maar intussen werden de auteurs van het bewuste rapport wel ontvangen in de Tweede Kamer.

Toenmalig premier Rutte veegde de mogelijkheid tot herstelbetalingen radicaal van tafel, maar vicepremier Sigrid Kaag — intussen uit de politiek gestapt — liet die optie wél open. Je ziet de bui dus al hangen: sommige politici ter linkerzijde zullen hier finaal gedeeltelijk in meegaan en dan zal er misschien niet over 374 miljard maar wel over 50 miljard gepraat worden. Wat uiteraard ook te gek voor woorden is.

Het is blijkbaar ondenkbaar dat gekoloniseerden soms ook echt tevreden konden zijn om onder koloniaal bewind te leven.

Enkele maanden geleden schaarde ook de Afrikaanse Unie zich achter de eis van almaar meer Afrikaanse landen voor herstelbetalingen, onder meer tegenover het Verenigd Koninkrijk. We zitten dus op een hellend vlak. Maar zoals ik in mijn boek schrijf: in het heersende narratief is het blijkbaar ondenkbaar dat gekoloniseerden soms ook echt tevreden konden zijn om onder koloniaal bewind te leven. Toch zijn daar onweerlegbare getuigenissen van, en niet door de minsten. Iemand zoals Patrice Lumumba bijvoorbeeld, de onafhankelijkheidsstrijder die de eerste premier werd van de Democratische Republiek Congo, prees de Belgen voor ‘het herstellen van onze menselijke waardigheid en onze transformatie tot vrije, gelukkige, levenskrachtige en beschaafde mensen.’ Woke kolonisatieonderzoekers negeren zulke getuigenissen of doen ze af als ‘vals bewustzijn’.

Ook in de Gaza-crisis zien we hoe onze politici op eieren lopen, bang als ze zijn om iets verkeerds te doen of iets te zeggen dat zou kunnen worden opgevat als een gebrek aan respect voor andere culturen. Net die overdreven politieke correctheid leidt tot meer maatschappelijke polarisering. Hoe raken we ooit nog uit die stellingenoorlog?

Ik denk dat we meer moeten inzetten op bewustwording van het grote publiek. We moeten mensen laten inzien hoe ongerijmd dat opgedrongen schuldgevoel is, want het wordt er natuurlijk echt wel ingestampt. Dat is een taak voor het onderwijs, maar ook voor de politiek, die desnoods de financiering moet stopzetten van pakweg universiteiten die dat heersende discours toch blijven opdringen.

Toen ik twee jaar geleden met De Stikstoffuik een toegankelijk boek over de hele stikstofproblematiek uitbracht, viel het me op hoe politici blijkbaar plots toch de moed vonden om tegen het heersende narratief in te gaan. Niet het minst omdat ik hen voor het eerst ook duidelijk onderbouwde argumenten daarvoor aanreikte. Ik hoop dan ook dat ik met dit boek hetzelfde kan bereiken.

Weg met ons is uitgegeven bij Blauwburgwal en ligt nu in de winkel.

Patrice Lumumba

‘Historische schuld van het Westen bestaat niet’