Voor wie het nog niet wist: ik ben atheïst. God bestaat niet; daar ben ik heilig van overtuigd. Ik noem me geen agnost, iemand die het niet weet, en dus niet uitsluit dat er iets is na de dood. Neen, lieve vrienden en vriendinnen, na dit leven is er naar mijn stellige overtuiging niets. Het zal zijn zoals voor dit leven: niets. En dat is ook geen probleem. De aloude wijsheid van de epicuristen: Non fui, fui, non sum, non curo (Ik was er niet, ik ben er geweest, ik ben er niet meer, het laat mij onverschillig.)

Ik was zeventien en diepgelovig. Al een maand of drie dacht ik eraan priester te worden. Tot op dat ene moment, zoals Paulus op weg naar Damascus, maar dan omgekeerd – in de godsdienstles nog wel. Ineens wist ik het: het is niet waar. Ik herinner me nog haarscherp hoe bekocht en bedrogen ik me toen voelde. Alles was weg.

Wat bleef was een vrijwel onstuitbare hang naar religie. Muziek, kaarsen, wierrook, Latijn, eeuwenoude verhalen, symbolen, rituelen, met nauwgezette zorg uitgevoerd, roomse pracht en praal, ik krijg er nooit genoeg van. En wat ook is gebleven: een huizenhoge nieuwsgierigheid naar de binnenkant van verstandige mensen die wel geloven.

Van Sotheby’s naar seminarie

Dat verklaart waarom ik in het weekeinde zo gretig de interviews met Patrick Van der Vorst heb gelezen. Om eerlijk te zijn: ik kende hem niet. Maar hij heeft blijkbaar lang meegewerkt aan Stukken van Mensen, een televisieprogramma op Play waarin kunst wordt verkocht. Van der Vorst is een kunstkenner met een flinke dosis vriendelijk commercieel talent. Hij keert nu voor één keer terug naar dat programma: vandaar die interviews. Hij heeft ook een verhaal te vertellen.

Van der Vorst verkocht alles en ging naar het seminarie, omdat hij moest, omdat hij niet anders kon

Hij komt uit West-Vlaanderen, maar vertrok al op zijn vierentwintigste naar Londen, waar hij een van de directeurs werd van het beroemde veilinghuis Sotheby’s. Om een langer verhaal korter te maken: Van der Vorst is via de kunstbusiness behoorlijk rijk geworden. Had een mooi huis in Pimlico, een rustige Londense wijk met fantastische 19de-eeuwse woningen.

Maar Van der Vorst heeft al wat hij had verkocht, en hij is in Rome naar het seminarie gegaan. Sinds een jaar of twee is hij onderpastoor in de roomse (en dus niet anglicaanse) Westminster Cathedral. Omdat hij moest, omdat hij niet anders kon. ‘Je kan dat niet uitleggen aan iemand die niet gelooft, of geen roeping voelt.’ Daar val ik voor.

Van der Vorst blijkt erg bezig. Samen met vijf andere priesters organiseren ze elke zondag maar liefst zes missen, waar – hou u vast – vierduizend man op af komt. Op weekdagen is er elke avond een mis in het Latijn, met koor. Ook daar komt veel volk op af. Katholieken, zegt Van der Vorst, zitten hier in een minderheidspositie. Ze moeten vechten voor hun marktaandeel.

Als historische minderheid neem je de dingen serieuzer

Het deed me denken aan een discussie in de Kamer – het moet in 2010 zijn geweest – over de vergoedingen van ‘de bedienaars van de erediensten’. In een hoorzitting sprak toen een katholieke prof uit Amerika. Zei dat de Kerk in België er zo belabberd aan toe is omdat de pastoors bij ons door de staat worden betaald. Maar in het Verenigd Koninkrijk bijvoorbeeld worden katholieke priesters betaald door de gelovigen. Dat zorgt voor een volledig andere verhouding met de parochianen, en tegelijk drukt het een nog andere verhouding uit: als historische minderheid neem je de dingen serieuzer.

Van der Vorst – nu altijd keurig met Romeinse boord – heeft geen probleem met het celibaat. Het is voor hem een systeem om God en de gelovigen altijd te laten voorgaan. Tachtig procent van de priesters vinden dat ook, zegt hij. In de anglicaanse kerk, waar priesters wel mogen trouwen, is de leegloop bij de voorgangers blijkbaar groter dan bij de katholieken. Dat is opmerkelijk, al is het natuurlijk riskant om een causaal verband te leggen, al was het maar omdat er veel meer anglicaanse kerken zijn.

Geloof dat woorden overstijgt

Maar het meest ontroerende in het verhaal van Van der Vorst is zonder twijfel als hij vertelt over zijn dagelijkse Holy Hour. Elke ochtend tussen halfzeven en halfacht gaat hij in zijn eentje in de kerk zitten. Om met God te spreken. Hij noemt Hem the Big Guy, zijn beste vriend. Al geeft hij grif toe dat ze soms ook gewoon zwijgen. ‘Gelijk een oud koppel,’ zegt Van der Vorst. ‘We zeggen niets, maar we zijn content bij elkaar te zijn.’ Hoe mooi is dat! geloof dat woorden overstijgt. Geloof als een taal die je pas door en door kent op het moment dat je beseft dat alle grammaticale regels in feite absurd zijn. Le coeur a ses raisons…

Het deed me denken aan de filosoof Leo Apostel. In de vrijmetselaarstempel kon die Mozarts Toverfluit-aria In diesen heiligen Hallen nooit aanhoren zonder overvloedig in tranen uit te barsten. Omdat, zei hij, dat zo mooi is, en tegelijk absurd.

Geloof in de lift

Het deed me ook denken aan wat je de laatste maanden vaak leest: het geloof zit in de lift. Vooral bij jonge mensen, wordt gezegd. Ik weet niet of dat waar is, maar het zou me niet verbazen: religie biedt waarheid in een wereld waar te veel waarheden zoek zijn. Zekerheid waar voor de rest zo ongeveer alle zekerheden verdwenen zijn.

Ik geloof in de schoonheid en betekenis van de grote westerse traditie

In Engeland schijnen die bekeerlingen vooral de ‘evangelische’ kerken op te zoeken, veel meer dan de anglicaanse staatskerk. Hoger opgeleiden kiezen dan weer voor de kerk van Van der Vorst. Ook in het verleden trok die intellectuele bekeerlingen aan: G.K. Chesterton, Evelyn Waugh en Graham Greene bijvoorbeeld.

Ik geloof zoals gezegd niet in God. Maar ik geloof wel in de schoonheid en betekenis van de grote westerse traditie. Ik heb gretig genoten van het verhaal van die Vlaamse priester in Londen. Het deed me denken aan wat in de Germaanse altijd werd gezegd in de lessen literatuur: het is niet omdat het fictie is dat het niet waar is.