De afgelopen week ontspon zich een interessante polemiek op de sociale media, rond een DM-column van schrijfster-filosofe Alicja Gescinska, getiteld ‘Kokketeren met communisme: stop ermee’.

Gescinska was in haar wiek geschoten omdat Ilja Leonard Pfeijffer, de onofficiële denker des vaderlands in Nederland, in een debat had geopperd dat het communisme misschien toch nog een kans verdient, na de vele mislukkingen die het op zijn naam heeft staan. Vanonder zijn weelderige haardos diept hij een twijfelachtig Einstein-citaat op (het wordt echt een slechte gewoonte), om te betogen dat het kapitalisme niet van binnenuit kan worden gecorrigeerd, maar door een tegen-ideologie moet worden ontkracht. Het communisme dus.

De cirkels van de hel

Voor Gescinska, zelf kind van vluchtelingen uit het communistische Polen, is dat typisch gebazuin van een intellectueel die in zijn comfortabele zetel een eind wegdroomt, en nooit kennis heeft gemaakt met de uitwassen van het communisme. Meteen haalt ze er een uitspraak bij van PVDA-politicus Raoul Hedebouw, die in dezelfde krant beweerde dat Mao en Stalin weliswaar totalitaire massamoordenaars waren, maar ‘niet in dezelfde cirkel van de hel zitten als Hitler’.

Van welke ideologie ze zich ook bedienen, dictaturen drijven op de narcistische paranoia van de dictator zelf

Via die Danteske kwalificatie leek het opeens alsof we moeten kiezen wie de grootste smeerlap was, Hitler of Stalin. In miljoenen slachtoffers wint allicht de laatste, maar de eerste is zonder twijfel de geschiedenis ingegaan als de bedenker van de meest geperfectioneerde massamoord. Laten we ze dan maar ex aequo de prijs geven, als elkaars spiegelbeelden. Beide tirannen tonen aan dat macht vooral een kwestie is van een gestoorde persoonlijkheid, die via terreur zijn eigen wereld rücksichtlos weet uit te bouwen tot alleenheerschappij. Van welke ideologie ze zich ook bedienen, dictaturen drijven op de narcistische paranoia van de dictator zelf.

Dat maakt de tegenstelling tussen fascisme en communisme betrekkelijk. Totalitaire regimes en doctrines kunnen niet gelezen worden zonder de menselijke pathologie die hen schraagt. In andere omstandigheden kan zo’n narcistisch complex een geniale kunstenaar opleveren (Wagner, of een mislukte, zie Hitler) of gewoon een psychiatrische patiënt. Maar in de juiste historische context wordt een volksmenner geboren die uitgroeit tot een ware caesar. Vanaf dan wil macht alleen nog zichzelf bevestigen en uitbouwen, met alle repressieve middelen. Inclusief een grote hofhouding van vleiers en jaknikkers.

Marketeers

Allemaal gekende fenomenen. Gelukkig kiest Alicja Gescinska voor het kapitalisme, als een soort derde weg tussen communisme en fascisme. Dat kapitalisme associeert ze ook voluit met het politieke systeem van de democratie. Het zijn immers twee vrijemarktmodellen: de ene grossiert in goederen en diensten, de andere in ideeën. Politiek is een bazaar van meningen, vertegenwoordigd door mensen die op een kieslijst staan en het tot minister kunnen schoppen. Het ‘contract’ tussen burger en politicus is een deal, een leasingcontract dat de macht tijdelijk toebedeelt aan de politicus. En zoals de vrije concurrentie in het liberale kapitalisme automatisch tot de beste prijs/kwaliteit-verhouding leidt, zal ook in de democratie het kiessysteem leiden tot een bestuurlijk optimum.

De politiek is de biotoop van cynische clowns, ‘normale’ mensen houden het geen week uit in dat circus

Dat is natuurlijk niet waar. Zonder twijfel is het kapitalisme beter dan het communisme, althans voor wie niet elke maand moet schrapen om de huur te kunnen betalen. Maar op het einde triomfeert het monopoliekapitalisme, niet dat van de kruidenier achter de hoek, en convergeert economische met politieke macht. Het maakt dat ondernemer-miljardair Elon Musk zijn satellieten, die beslissen over het verloop van een oorlog, zomaar aan en uit kan schakelen. De doelstellingen van Big Tech en de beurskoersen overschaduwen de politieke besluitvorming, en dan hebben we het nog niet over AI.

Dat democratie de beste bestuurders boven water doet komen, is zo mogelijk een nog lachwekkender idee, en dat wist Plato al. In tegendeel zelfs. De ‘kakistocratie’ waar we in België zo mee vertrouwd zijn, het bestuur door de minst bekwamen, wordt gestuurd door politieke marketeers die een partij of een politicus als een waspoedermerk in de markt zetten. Zo krijg je fenomenen als Conner rebranding Rousseau, of politici die hun kat als merklogo promoten (Bart De Wever), of als drag queen tv-shows opfleuren (Sammy Mahdi). De politiek is de biotoop van cynische clowns; ‘normale’ mensen houden het geen week uit in dat circus. Nog scherper gesteld: de democratie is een parade van vreedzame Hitlers (sorry, Conner) en Stalins, die als wolven in schaapsvacht de kudde leiden.

Reptielenbrein

Alicja Gescinska is ondertussen al tot Commandeur in de Leopoldsorde bevorderd, en gedraagt zich als een filosofe van het establishment en het status-quo.

Maar onder het geruis van de weldenkendheid en de doctrine van de grote verbinding is de democratie in volle crisis, en de antipolitiek levendiger dan ooit. Een kwart van de Vlamingen stemt voor een partij waarvan ze weten dat die níét aan de macht kan deelnemen, en bij de jongste verkiezingen in 2024 stemden 1,3 miljoen Belgen blanco, ongeldig of ze bleven gewoon thuis. Vooral jongeren.

De MAGA-beweging in de VS wordt gedreven door hetzelfde ongenoegen. De paradox is dat ze in Donald Trump een bevrijder ziet, een stormram ’tegen de elites’, terwijl het een vastgoedmagnaat betreft die zich ontpopt tot autocraat. Met de hulp van God, want in de ovalen kamer wordt ijverig gebeden onder het wakend oog van opperpriesteres Paula White.

De prijs voor de grootste slechterik kan hooguit een wisselbeker zijn

Zo komen we weer bij de grote jongens. Trump, Poetin en Netanyahu zijn de drie reptielenbreinen die de planetaire zoo van dit ogenblik domineren. Alle drie zijn ze uitermate oorlogszuchtig, de taal van de diplomatie is hun ding niet. Alle drie hebben ze iets met religie, ook dat kan geen toeval zijn.

Xi lijkt slimmer: de Chinezen winnen het geopolitieke schaakspel op één been, maar vrijheid is in dat land een onbekend begrip. Wat ons weer bij het lelijke eendje van het communisme brengt, zowaar in een kapitalistische variant. De cirkel is rond.

Het inzicht dat elke heerser de objectieve vijand van zijn onderdanen is, maakt dat ideologieën er weinig toe doen, en dat de gewone man altijd gejost is. Overheden hanteren fuiken om het volk te vangen, met de nodige zoethouders, brood en spelen, en eventueel oorlogszuchtige peptalk. Revoluties leiden alleen tot een machtswissel, waarna het theater van voor af aan begint.

De prijs voor de grootste slechterik kan hooguit een wisselbeker zijn. Vandaag staat hij in Teheran, morgen weer elders. Geen enkele weldenkende filosoof kan verhinderen dat het cynische spel van de macht eindeloos van podium, protagonisten en morele alibi’s verandert. Ondertussen rukt de controle- en surveillancestaat op, wereldwijd, in alle systemen. Het is aan elk individu om hier de juiste conclusies uit te trekken.

Paula White

Heilige oorlog of ‘holy shit’?

Hitler of Stalin: wie wint de prijs van de grootste slechterik?