Terwijl alle ogen zondag 12 april op Hongarije waren gericht volgde ik met spanning de presidentsverkiezingen in Peru. Zou dit Andesland aansluiten bij de groeiende groep Trump-vrienden in Latijns-Amerika, verenigd in de ‘Shield of the Americas’-alliantie? Zou het land meesurfen op de rechtse golf?

Het werd een ongelofelijke thriller. Om te beginnen waren er allerlei technische problemen met de kiesverrichtingen, waardoor sommige kiezers tot maandag konden stemmen en de resultaten tergend lang op zich lieten wachten.

Wel was snel duidelijk dat Keiko Fujimori het meest stemmen had (17 procent) en zeker naar de tweede ronde zou gaan, in juni. Zij is de dochter van Alberto Fujimori, die in de jaren negentig president was. Hij pleegde in 1992 een zelf-staatsgreep, eigende zich zo de macht toe om een einde te maken aan de terreur van het communistische Sendero Luminoso (Lichtend Pad), maar kwam in 2000 ten val door een corruptieschandaal. Keiko dingt al voor de vierde keer naar het presidentschap. Zij heeft een klassiek rechts profiel en zet, naar het voorbeeld van haar vader, vooral in op orde en veiligheid.

Aliaga is uitgesproken neoliberaal en ethisch uiterst conservatief

Maar tegen wie zou ze het moeten opnemen in die tweede ronde? Tot dinsdag leek dat de rechtse Rafael López Aliaga te zullen zijn. Hij past het best in het rijtje van Donald Trump, Javier Milei, Jair Bolsonaro, Nayib Bukele en Abelardo de la Espriella, al lijkt hij zelfs nog een slag rechtser. Aliaga is ondernemer, gewezen burgemeester van Lima en uitgesproken neoliberaal. In ethisch opzicht is hij uiterst conservatief. Hij steekt zijn banden met Opus Dei niet onder stoelen of banken en beschouwt homoseksualiteit als een te genezen ziekte.

Linkse opmars

Maar sinds woensdag begon de linkse Roberto Sánchez, die aanvankelijk maar op de achtste plaats stond, aan een gestage klim. Sánchez haalt vooral stemmen in de landelijke gebieden, en die resultaten sijpelden traag binnen. Het waren ook die landelijke kiezers die in 2021 de vakbondsleider Pedro Castillo aan de macht brachten. Castillo werd al een jaar later afgezet omdat hij het parlement wilde ontbinden. Hij zit momenteel nog altijd achter de tralies. Dit werd op het platteland aangevoeld als een staatsgreep door het politieke establishment in Lima. Sánchez kon hierop kapitaliseren, onder meer met de belofte om Castillo gratie te verlenen.

Vorige donderdagavond stond (met 93 procent van de 18 miljoen stemmen geteld) de teller op een miniem verschil van een kleine zevenduizend stemmen meer voor Sánchez (11,98%) dan voor Aliaga (11,92%). De resterende stemmen moeten ten laatste tegen 15 mei geteld zijn en contestaties opgelost. Dit is een nachtmerriescenario voor het land.

Dit is een nachtmerriescenario voor het land

Volgens Aliaga kan er geen twijfel over bestaan: de spectaculaire inhaalbeweging van Sánchez is te wijten aan fraude. Het gestuntel bij de organisatie van de verkiezingen verleent aan die bewering enige geloofwaardigheid. Maar als Aliaga toch nog naar de tweede plaats springt (bijvoorbeeld dankzij de buitenlandse stemmen), dan zal het Sánchez zijn die moord en brand schreeuwt over fraude. Hier is dus geen goede kant meer aan.

Roetsjbaan

En zo doet Peru zijn trieste reputatie als land van extreme politieke chaos alweer alle eer aan. Tijdens het voorbije decennium zaten de Peruanen op een roetsjbaan, van de ene president naar de andere: Kuczynski (in 2016 verkozen, in 2018 afgetreden wegens corruptie), Vizcarra (in 2020 afgezet door het parlement wegens corruptie, momenteel achter de tralies), Merino (trad na vijf dagen al af na straatprotest), Sagasti (deed termijn uit), Castillo (in 2021 verkozen, in 2022 afgezet, achter de tralies), Boluarte (in 2025 afgezet door parlement wegens corruptie), Jerí (na vier maanden al afgezet wegens corruptie) en sinds februari Balcázar (verwikkeld in verschillende strafzaken, maar het is wellicht niet meer de moeite om hem nog af te zetten).

Dat deze verkiezing voor veel Peruanen een klucht leek had ook te maken met het lachwekkend groot aantal kandidaten. Er waren er maar liefst 35, die bijna allemaal onder de 5 procent bleven in de peilingen. Omwille van dit chaotische speelveld waren er ook geen echte verkiezingsdebatten tussen de belangrijkste kanshebbers. Het was onbegonnen werk om de kandidaten ideologisch van elkaar te onderscheiden. Allemaal namen ze zich voor om de stijgende criminaliteit en de corruptie krachtig te bestrijden.

Het gefragmenteerde politiek systeem levert zelden legitieme presidenten op met een solide meerderheid

In zo een gefragmenteerd politiek systeem is het geen goed idee om een presidentsverkiezing in twee ronden te organiseren. De eerste ronde gaat dan fungeren als een soort van tombola. Met een klein aantal stemmen en een minimale voorsprong kunnen kandidaten doorstoten naar de tweede ronde. Het lage percentage van de ‘winnaars’ van vorige zondag, wie ze ook zijn, spreekt wat dat betreft boekdelen. Dit levert zelden legitieme presidenten op met een solide meerderheid in het parlement.

China en cocaïne

Alleen is het de vraag: maakt dat eigenlijk wel iets uit? De paradox is dat het land al bij al goed functioneert, ondanks de politieke ellende. De economie draait behoorlijk, mede dankzij het boomende toerisme. Je hebt niet de indruk dat de administratie en de veiligheidsdiensten een zootje ongeregeld zijn. Zij lijken juist voor de continuïteit te zorgen te midden van de politieke chaos. Ook al is er stijgende criminaliteit in de steden, het land is relatief veilig, zeker in vergelijking met de buurlanden Colombia en Ecuador.

De paradox is dat het land al bij al goed functioneert

In die twee landen deinen de ‘no go’-zones voor toeristen de jongste jaren steeds verder uit. In Peru daarentegen kun je op een paar gebieden na (onder meer de grenszone met Colombia) redelijk op je gemak rondreizen. Terwijl dat land wereldwijd de op een na grootste producent van cocaïne is, maar de ‘voorsprong’ van Colombia neemt wel toe.

Ook de wegeninfrastructuur in Perú is relatief goed, zelfs tot in de verste uithoeken van het land, maar het is meer en meer China dat daarvoor instaat. Waar men gaat langs Peruaanse wegen komt men Chinese ingenieurs en wegenwerkers tegen. Het paradepaard van China is de gloednieuwe megahaven van Chancay, 80 kilometer ten noorden van Lima, gebouwd en grotendeels gecontroleerd door het Chinese overheidsbedrijf COSCO.

Als Peru uiteindelijk een Trump-vriendelijke rechtse president kiest, Fujimori of, wie weet, toch Aliaga, dan heeft die dus wel wat uit te leggen in Washington. Dat zijn de belangrijkste dossiers die dan op tafel zullen komen: de groeiende invloed van China en de illegale cocaïneproductie. Het is uiterst twijfelachtig of de nieuwe president de macht zal hebben, en de tijd gegund zal worden, om het land wat dat betreft op een ander spoor te zetten.

De tweede ronde van de verkiezing — tussen Fujimori en óf Sanchéz, óf Aliaga — staat gepland voor 7 juni.

Pedro Castillo

Verkiezingsthriller in Peru: kantelt ook dit land naar rechts?