Op 21 mei overleed Alasdair MacIntyre, een van de belangrijkste moraalfilosofen van de 20ste eeuw. Hoewel Schot van geboorte, verbleef MacIntyre het grootste gedeelte van zijn leven in de Verenigde Staten, waar hij aan verschillende universiteiten, waaronder Notre Dame, les gaf. In 1981 verscheen zijn bekendste werk, After Virtue, in 2024 vertaald in het Nederlands als Na de deugd. Een studie naar de theorie van de ethiek. Het werk sloeg indertijd in als een bom in de academische wereld.

MacIntyre formuleert een radicale kritiek op de academische ethiek. Die is volgens hem symptomatisch voor het morele klimaat van de liberale cultuur in het midden van de 20ste eeuw. In Engeland, stelde hij, hadden taalfilosofen de ethiek herleid tot de studie van emotieve ‘taaldaden’, terwijl in Frankrijk figuren als Jean-Paul Sartre en Simone De Beauvoir de radicale zelfbeschikking predikten als hoogste moreel goed.

Dergelijke filosofische ideeën waren voor MacIntyre niet overtuigend, maar ook niet vrijblijvend: zij vormden immers mee het verhaal waarmee de moderne mens in de 20ste eeuw zijn leven zin geeft en discussieert over wat dit leven ‘goed’ maakt.

Kritiek van de Verlichting

MacIntyre heeft nooit de illusie gekoesterd dat zijn After Virtue de morele spraakverwarring en stuurloosheid van zijn tijd kon doorbreken. De filosofische conversatie is voor hem slechts een deelpraktijk in het complexe netwerk van de moderne samenleving. Toch heeft zijn indringende diagnose van de hedendaagse morele cultuur en van de filosofische ethiek die daarvan een uitdrukking is een blijvende en diepe indruk gemaakt. Met tal van artikels en boeken, maar ook in zijn lezingen en colleges, bepaalde MacIntyre de voorbije decennia de filosofische agenda voor enkele generaties cultuurfilosofen en ethici.

We ontbreken volgens McIntyre de taal om een deugdelijk moreel gesprek te voeren

Men kan zijn werk beschouwen als een radicale tegenhanger van het utilitarisme van de populaire Peter Singer, maar ook het eenzijdig Verlichtingsoptimisme van Steven Pinker. De wereld waarin de 20ste-eeuwse mens leeft, is voor MacIntyre een wereld ‘na de deugd’. We ontberen volgens hem de taal om een deugdelijk moreel gesprek te voeren, maar ook om te begrijpen hoe een menselijk leven objectief moreel ‘goed’ of ‘kwaad’ kan worden genoemd. De wortels voor deze verblinding liggen volgens MacIntyre in de Verlichting. In de 18de eeuw is de illusie ontstaan dat de ethiek en politiek kunnen worden hervormd naar het model van de wetenschap.

Maar ethiek is geen wetenschap, aldus MacIntyre, en de politieke samenleving is meer dan een middel om mensen zo vrij mogelijk zichzelf te laten zijn. Waar John Stuart Mill in de 19de eeuw een liberale ethiek bouwt op de individuele vrijheid, de solidariteit en het ‘niet-schaden beginsel’, bepleit MacIntyre in After Virtue de terugkeer naar Aristoteles als de enige juiste weg voor een eigentijdse ethiek. Aristoteles stelt immers de vraag centraal: wat maakt een menselijk leven echt waardevol en goed? Hoe draagt de staat (de Polis) bij tot een dergelijk leven?

De idee van een morele traditie

Volgens MacIntyre kan alleen een volwaardige morele traditie als die van Aristoteles een antwoord bieden op dergelijke vragen. Wat moreel ‘goed’ is, kan immers pas gekend wanneer een gedeeld verhaal bestaat in een gemeenschap over de beste wijze om zich als mens in relatie tot de ander te ontplooien. En voor zo’n ontplooiing is opvoeding vereist, de initiatie ook in allerlei praktijken, die van generatie tot generatie worden overgeleverd, via de verhouding tussen ouders en kinderen, leerlingen en leermeesters, maar ook dankzij het voorbeeld van spirituele leiders, moreel exemplarische figuren en helden.

Ethiek is geen wetenschap, aldus McIntyre

Maar ook is een fijnmazige ethiek nodig die iets anders biedt dan een rationeel stelsel van ‘principes’ en ‘regels’, zoals het hedendaags utilitarisme of de liberale op Immanuel Kant gebaseerde rechten-ethiek. Deze verlichte stijlen van morele reflectie bieden immers hoogstens een pseudo-ethiek: ze herleiden morele argumentatie tot een stelsel van aanbevelingen en het formuleren van regels van conflictbeheersing.

De hoogste waarden van de liberale democratie, vrijheid en gelijkheid, zijn immers louter formeel: ze bieden geen inhoudelijke visie op het goede. Volgens MacIntyre floreert de mens echter enkel in een gemeenschap waar levenden en doden via rijke tradities en verhalen met elkaar zijn verbonden door een substantiële visie op het goede leven.

Van Marx tot Augustinus

MacIntyre bleef zijn hele leven een scherp criticus van het kapitalisme. In de jaren 50 en 60 vond hij zijn filosofische inspiratie hiervoor in het marxisme, in de jaren 80 bij Aristoteles. In de jaren daarop werd steeds meer de morele en sociaal-politieke leer van Thomas van Aquino, de katholieke kerkvader, cruciaal in zijn denken.

De eigenzinnige Schot gaf op een magistrale wijze het morele en politieke denken van zijn tijd mee vorm

Een tijd lang zag MacIntyre het katholicisme als de enige godsdienst waar je tegelijk atheïst kon zijn. Later bekeerde hij zich tot een meer geëngageerd geloof, met onder meer Augustinus en Thomas, maar ook paus Benedictus XVI als spirituele en moreel-politieke gids. Men mag gerust aannemen dat de nieuwe paus Leo XIV als augustijn en voormalig docent moraalfilosofie goed vertrouwd is met het werk van MacIntyre.

Voor sommige liberale filosofen zoals Martha Nussbaum pleegde MacIntyre met zijn wending naar een vorm van katholiek traditionalisme verraad aan de filosofische rede. Vriend en vijand zijn het er echter ook over eens dat de tegendraadse en eigenzinnige Schot op een magistrale wijze het morele en politieke denken van zijn tijd mee heeft bepaald en de voorbije decennia heeft aangetoond dat de moraalfilosofie meer dan ooit relevant blijft voor de tijd waarin we leven. Weinig filosofen laten vandaag een dergelijke erfenis na.

Peter Singer

Alasdair MacIntyre: moraalfilosofie tussen traditie en Verlichting