Rome bezoek ik geregeld om bij de lokale autoriteiten een ereburgerschap af te smeken. Maar er is nog een andere reden. In het Vaticaan heb ik geleerd hoe moeilijk het is een woord als inclusie in de praktijk om te zetten. Bij ons is inclusie geliefd. Wie er anders over denkt, valt buiten de consensus der weldenkendheid en rest enkel zijn intellectuele ballingschap knarsetandend te ondergaan.

Als woord, als vlag, als ideologisch uitgangspunt klinkt ‘inclusie’ goed. Maar wat betekent ze echt? Dat iedereen erbij hoort, zichzelf mag zijn, volledig erkend door de samenleving, zowel maatschappelijk als juridisch.

Grenzen

Precies in de kerk komt tot uiting hoe moeilijk dat is. En hoe het woord op zijn eigen grenzen botst. Neem nu homoseksualiteit. De kerk veroordeelt de geaardheid niet als dusdanig, maar verwerpt seksuele contacten tussen mensen van hetzelfde geslacht. Seks mag enkel binnen het huwelijk. En een kerkelijk huwelijk kan enkel tussen een man en een vrouw. Dat veel priesters en bisschoppen zelf homo zijn, roept enige gêne op, maar verandert niets aan het principe.

Mag of moet je met mensen die homorechten niet of onvoldoende erkennen, respectvol in gesprek blijven?

Op het eerste gezicht dienen voorstanders van ‘inclusie’ deze discriminerende houding te veroordelen en te bestrijden. Tot daar geen probleem. Maar mag of moet je met mensen die homorechten niet of onvoldoende erkennen, respectvol in gesprek blijven? Hier dreigt een impasse. Je kunt het gesprek afbreken in naam van de inclusie. Maar daardoor verdwijnt de mogelijkheid van een inclusief gesprek. Een militante verdediging van ‘inclusie’ leidt paradoxaal genoeg tot uitsluiting.

Toch wordt die weg in Europa vaak bewandeld, met een moreel argument: er zijn grenzen aan het onfatsoen. Wie weigert homoseksuele personen gelijke rechten toe te kennen, wordt van het gesprek niet uitgesloten maar sluit zichzelf uit. Daarbij vergeten we dat ook in Europa het huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht van recente datum is. In Nederland werd het in 2001 ingevoerd, in België twee jaar later. Die landen waren de pioniers. Het gesprek opzeggen met wie anders over homorechten denkt, zou betekenen dat we niet langer kunnen spreken met onszelf zoals we een kwarteeuw geleden waren.

Wereldkerk

Vergis u niet, zelf ben ik een voorstander van het homohuwelijk. Maar wie in de wereldkerk contacten heeft, beseft maar al te goed dat niet iedereen zo denkt. Daarvoor kunnen culturele en religieuze redenen bestaan.

De Ghanese kardinaal Peter Turkson vertelde mij enkele jaren geleden dat de fysieke integriteit van homo’s absoluut gevrijwaard moet blijven. Elke vorm van bestraffing, geweld of intimidatie veroordeelt hij streng. Maar mogen ze ook trouwen? Hij vond van niet. ‘Het Westen probeert ons dat op te dringen, maar in Ghana wil haast niemand dat’, argumenteerde hij, ‘we zien er neokolonialisme in.’

Vergis u niet, zelf ben ik een voorstander van het homohuwelijk.

Dat is natuurlijk iets waarvan een voorstander van inclusie onder geen beding wil worden beschuldigd. En toch loert het gevaar om de hoek in paternalistische uitspraken als ‘de Ghanezen zijn zo ver nog niet, we moeten hen geduldig proberen te overtuigen’. Kortom, wie mensen van andere culturen de noodzaak van het homohuwelijk wil doen inzien, is inclusief ten opzichte van homoseksualiteit, maar exclusief tegenover andere culturen.

Waar ligt het evenwicht? paus Franciscus herhaalde in 2020 de stelling dat een kerkelijk huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht niet kan. Tegelijk suggereerde hij dat de materiële positie van beide partijen bescherming verdiende, waarvoor een ‘burgerlijke unie’ een oplossing kon zijn. Franciscus krabbelde terug nadat de conservatieve kardinaal Gerhard Ludwig Müller stelde dat een burgerlijke unie tussen katholieken voor de kerk geen waarde heeft, niet meer is dan een vorm van concubinaat.

Paradox

Zelf was ik voorstander van het homohuwelijk lang voor het in ons land werd ingevoerd. Maar de wereldkerk of de inwoners van Ghana mogen er anders over denken. Een principiële, fundamentalistische benadering van het concept ‘inclusie’ is gedoemd om het te vernietigen. Een paradox die velen niet willen zien.

Waarom? Het woord ‘inclusie’ is te mooi om niet waar te kunnen zijn. En toch kan het enkel volledig ‘waar’ zijn als ideologisch concept. In de praktijk zijn mildheid en verdraagzaamheid nodig om tot een begin van inclusie te komen. Zo zijn voorstanders van ‘inclusie’ er in die praktijk vaak de sterkste vijanden van. Ze zijn dermate overtuigd van hun eigen gelijk, dat hen niets anders rest dan andersdenkenden uit te sluiten.

Peter Turkson

Over inclusie