Dramatisch. Anders kan je de nieuwe internationale onderzoeksresultaten naar de leerprestaties van de Vlaamse leerlingen voor wiskunde en wetenschappen niet omschrijven. Niet enkel Vlaams minister van Onderwijs Zuhal Demir (N-VA) toont zich ontzet. Ook de onderzoekers zelf en Bruno Vanobbergen, de nieuwe directeur-generaal van het katholiek onderwijs, reageren aangeslagen. ‘Nee, dit hadden we niet zien aankomen.’

‘De onderwijstanker heeft blijkbaar nog flink wat extra averij opgelopen, terwijl die al lang aan het keren zou moeten zijn’, vatte een van de onderzoekers de dramatische resultaten treffend samen. Het TIMSS-onderzoek editie 2023 peilt in 54 landen en bij 360.000 leerlingen uit het lager onderwijs naar de wiskunde – en wetenschapsprestaties. In Vlaanderen waren er 189 scholen en ruim 4.400 leerlingen bij het onderzoek betrokken.

Voor wiskunde eindigen die Vlaamse leerlingen pas op een 24ste plaats in de internationale ranking. Nog veel zorgwekkender is de vaststelling dat de wiskundeprestaties er bij ons sinds 2019 nog fors op achteruit zijn gegaan, Vlaanderen is zelfs één van de sterkste dalers. In buurlanden zoals Duitsland of Nederland bleef het niveau in die periode wél stabiel.

Op de koop toe raken we in Vlaanderen ook maar aan 7 procent zogenaamde toppresteerders voor wiskunde. Ter vergelijking: in Engeland gaat het om 22 procent, in Ierland en Roemenië om 16 procent. Voor wetenschappen presteert Vlaanderen internationaal zelfs nog een stuk zwakker, met een 35ste plaats. Binnen de EU scoren alleen Wallonië en Cyprus slechter, terwijl Engeland, Polen en Finland aan de Europese top kamperen.

Kleuterscholen

Niet geheel verrassend spelen onder meer de socio-economische status, de thuistaal en de eventuele migratieachtergrond ook een belangrijke rol in de prestaties van de Vlaamse leerlingen. Zo presteren leerlingen die thuis altijd Nederlands spreken voor wetenschappen en wiskunde respectievelijk 12 en 7,5 procent beter dan leerlingen die thuis geen Nederlands spreken.

Vlaamse schooldirecties leggen ook de vinger op een andere wonde: minder dan 75 procent van de leerlingen die vandaag de overstap maken van het kleuteronderwijs naar de lagere school beschikken nog over elementaire lees- en rekenvaardigheden.

Voor Vlaams minister van Onderwijs Demir (N-VA) is de maat nu echt vol. ‘We moeten het over een totaal andere boeg gooien en dus ingrijpen vanaf de kleuterklas. Daarbij gaan we opnieuw meer eisen van de kinderen.’

Concreet wil de minister op korte termijn al werk maken van minimumdoelen voor het kleuteronderwijs, met een sterke focus op woordenschat en luistervaardigheid. ‘Onze kleuterscholen zijn vandaag te veel crèche en te weinig klas, met te veel aandacht voor zorgtaken.’ Voor het basisonderwijs komer er dan weer tijdelijke leerlijnen, op termijn gevolgd door nieuwe minimumdoelen. De leerwinst zal ook veel sneller worden opgevolgd, onder meer via de Vlaamse toetsen.

Lerarenopleiding

Ook voor onderzoeker Peter Van Petegem (UA), die dit soort onderzoek in Vlaanderen al flink wat jaren begeleidt, komen de bijzonder slechte resultaten stevig binnen. ‘Ik had minstens verwacht dat er na de forse daling in de periode 2015-2019 nu stilaan toch sprake zou zijn van een stagnatie, maar het tegendeel blijkt dus waar: we zitten nog steeds in vrije val. Het is ook een illusie dat we het tij op korte termijn zullen keren, omdat we nu eenmaal met een doorloop van kinderen vanuit het kleuteronderwijs naar het lager en het middelbaar zitten.’

Van Petegem schaart zich dan ook volledig achter de uitgesproken focus van minister Demir op dat kleuteronderwijs. ‘Al mag het daar natuurlijk niet bij blijven: ook in het lager onderwijs liggen de Vlaamse minimumdoelen op vlak van wiskunde en wetenschappen eenvoudigweg te laag. Ons curriculum is gemakkelijker dan wat internationaal gangbaar is.’

‘Last but not least is er de lerarenopleiding. Ik heb begrepen dat de minister het niveau daarvan wil opkrikken, en ook dat juich ik zeker toe. Hét pijnpunt daarbij is natuurlijk de krappe arbeidsmarkt, waardoor we nu al met een tekort aan leerkrachten zitten. Strengere kwaliteitseisen dreigen dat tekort nog groter te maken. Dat wordt dus een lastige evenwichtsoefening. Maar er zullen sowieso ook op dat vlak maatregelen nodig zijn.’

Uiterst zorgwekkend

Ook Bruno Vanobbergen, de kersverse directeur-generaal van het katholiek onderwijs, noemt de nieuwe resultaten ‘uiterst zorgwekkend’. Hij trekt twee belangrijke conclusies. ‘In eerste instantie moeten we in het curriculum veel meer focussen op kennis, en daar zijn we momenteel ook volop mee bezig. In eerste instantie kijken we daarbij naar wiskunde, volgende jaar komen Nederlands en wetenschappen aan de beurt. Daarnaast zullen we die nieuwe curricula ook beter moeten vertalen in een didactiek die écht werkt, en leerkrachten dus ook meer didactisch houvast bieden.’

Opvallend: uitgerekend Vanobbergen toonde zich onlangs een bijzonder koele minnaar van het voornemen van Zuhal Demir om ouders die weigeren ook een mondje Nederlands te leren desnoods financieel te sanctioneren. Terwijl dit nieuwe onderzoek nogmaals de meerwaarde van Nederlands als thuistaal aantoont. ‘Ik heb dat belang nooit in twijfel getrokken, maar ik pleit vooral voor meer verbinding tussen de school en de ouders. Die betrokkenheid heeft immers een grote impact op de schoolprestaties. Maar toegegeven, misschien zullen we voor een kleine groep ouders ook wel een extra stok achter de deur nodig hebben, in de vorm van sancties.’

In het volgende Doorbraak Magazine, dat vanaf 20/12 in de winkel ligt, brengen we een uitgebreid interview met Vlaams minister van Onderwijs Zuhal Demir.

Peter Van Petegem

Alarmfase 3 voor het Vlaamse onderwijs

Voor schut