Hoewel Cyril Ramaphosa officieel pas in 2029 zijn functie als president van Zuid-Afrika moet doorgeven, steken de geruchten over een mogelijk vervroegd aftreden regelmatig de kop op. Die geruchten zetten de omstreden figuur van vicepresident Paul Mashatile in de kijker.

Dat Ramaphosa 2029 niet zal halen werd al verschillende keren geïnsinueerd. Ook recent weer, ter gelegenheid van de belangrijke partijsamenkomst begin december. Binnen het ANC blijft een belangrijke groep tegen hem gekant. Dit bleek ook tijdens de cruciale voorzittersverkiezingen eind 2017 toen hij het maar nipt op zijn tegenkandidate haalde.

Geen knopen

Volgens de Zuid-Afrikaanse columnist Rapule Tabane heeft Ramaphosa voor een deel van de ANC-aanhang niet het ‘goede getuigschrift’. Hij was tijdens de apartheid immers nooit een banneling en evenmin ooit politiek gevangene. Na de verkiezingsnederlaag van zijn partij in 2024, moest hij bovendien een coalitie sluiten met maar liefst negen andere partijen, verpakt als een Regering van Nationale Eenheid of RNE. Ook de verhouding met de Verenigde Staten daalde tot beneden het vriespunt.

Ramaphosa wordt verweten geen knopen te kunnen doorhakken.

Maar ook in het binnenland zijn er problemen. Ramaphosa wordt verweten geen knopen te kunnen doorhakken en almaar nieuwe onderzoekscommissies op te richten. Om niet te spreken over zijn verklaring in september dat lokale besturen onder leiding van de Democratische Alliantie – lid van de RNE maar ook de grootste tegenstander van het ANC – beter functioneren. Een tijdje later erkende Ramaphosa zelfs dat een en ander in de nieuwe – aangevochten – grondonteigeningswet niet strookt met de grondwet. Het ene na het andere dus.

Desondanks blijft de president aan zet. De economie deed het iets beter, wat zich vertaalde in een bescheiden afname van de werkloosheid. Tegelijk verbeterde de positie van de nationale munt, lijken de stroomonderbrekingen (beurtkrag) van de baan en heeft het goede verloop van de G20 eind november in Johannesburg hem geen windeieren gelegd.

Paul Mashatile: omstreden figuur

Niets van dit alles belet dat er al druk over een opvolger wordt gespeculeerd. Zo treedt vicepresident Paul Mashatile op de voorgrond. Na lid te zijn geweest van het provinciebestuur van Gauteng van 1996 tot 2009 (in 2008-’09 als premier), werd hij opgenomen in het eerste kabinet van voormalig president Jacob Zuma (2010-14). Als weinig succesvol penningmeester (Thesaurier-Generaal) van het ANC tussen 2017 en 2022 kon de partij haar eigen werknemers niet betalen.

Er doken geruchten op over Mashatile’s contacten met verdachte zakenlui.

In 2022 werd hij, tegen president Ramaphosa’s wensen in, diens adjunct. Mashatile is immers omstreden. In 2008 stond hij bekend als ‘de don van de Alexmaffia’, een allusie op zijn rol in een duister netwerk in de zwarte woonbuurt Alexandra bij Johannesburg. Al in 2007 zou hij als provinciaal bestuurder enkele van zijn oude kameraden uit de anti-apartheidsstrijd een belangrijke job in overheidsinstellingen in Gauteng hebben bezorgd. Op hun beurt zouden zij (wederzijdse) lucratieve contracten hebben toegekend aan personen met banden met de maffia.

Later doken er ook geruchten op over Mashatile’s contacten met verdachte zakenlui die hem in ruil voor staatscontracten toelieten hun woning te gebruiken en er voor zorgden dat de man een luxueus leven kon leiden. Zo hebben mensen uit zijn omgeving het over talrijke partijtjes met jonge vrouwen en dure restaurantrekeningen, dikwijls op kosten van de belastingbetaler. Zijn romances – de man trouwde twee keer, maar had tegelijk ook affaires met andere vrouwen – waren dan ook dankbaar onderwerp in allerlei tijdschriften.

Zuma 2

Hoe dan ook, volgens Pieter du Toit, adjunct-redacteur van het Zuid-Afrikaanse nieuwsagentschap News24, past Mashatile dezelfde methodes toe als oud-president Jacob Zuma. In de belangrijke provincie Gauteng heeft hij een uitgebreid netwerk uitgebouwd. Op termijn zou Mashatile de krachten van het ANC willen bundelen met het EFF van Julius Malema (de man van ‘Kill the Boer’) en de MKP, de scheurlijst van Zuma. Die twee partijen lijken pluimen te verliezen. Daarvoor moet hij eerst ANC-partijleider worden, maar het uiteindelijke doel is het presidentschap.

Voor het ANC telt enkel de macht.

Eigenaardig genoeg, zegt du Toit, gaf Ramaphosa hem daarbij een steuntje. Door hem voorzitter te maken van de commissie die geschillen binnen de RNE moet uitklaren, door hem verschillende belangrijke staatsbezoeken (onder andere aan China en Rusland) te laten afleggen en hem – ondanks zijn beperkte kennis van economische zaken – met beleggers in Londen te laten praten. Maar voor het ANC telt enkel de macht, wat de reden kan zijn dat de corrupte netwerken, waarvan de partij al jarenlang financieel afhankelijk is, worden ontzien.

Of Mashatile de ideale kandidaat is om Zuid-Afrika te leiden, blijft twijfelachtig. Volgens een recente peiling is hij zeker niet de publieksfavoriet. De volgende verkiezingen zullen dus van groot belang zijn. Eerste krachtproef: de lokale verkiezingen in 2026.

Pieter du Toit

Zuid-Afrika: een tweede Jacob Zuma in de maak?