Op woensdagmorgen schotel ik op JOE, tijdens de ochtendshow van Sven en Anke, een door luisteraars aangereikt moreel dilemma voor. Over geld en liefde bijvoorbeeld. Waarna ik bij het vriendelijk aangeboden ontbijt de wekelijkse column van Marc Reynebeau in De Standaard lees.

Marc Reynebeau heeft het niet met Donald Trump. Evenmin met wie er in Vlaanderen op lijkt. Theo Francken met zijn ‘nauwelijks verhulde heimwee naar koloniale exploitatie’ bijvoorbeeld. Fout, weet Reynebeau: ‘Europa zoekt zijn identiteit net in ethische keuzes voor vooruitgang, zelfbeschikking en menselijke waardigheid.’

Dat klinkt goed. Maar is het ook waar? Vaak worden stellingen ‘waar’ geacht omdat ze goed klinken. Retoriek kan onmacht sublimeren. En onmacht verraadt een afwezigheid van macht, waaraan de mens alleen verzaakt als het niet anders kan. Edoch, juist omdat ‘macht’ tegelijk een besmeurd woord is dat wreedheden en geweld suggereert, is het niet moeilijk om er gracieus afstand van te nemen. En sublimeren, daar zijn we in Europa goed in.

Nooit meer oorlog

Militair zijn Europese landen al even geen supermachten meer. Maar, hoor ik sinds mijn jeugd, oorlogsgeweld is uit den boze. Mensen moeten elkaar graag zien. Nooit meer oorlog, klonk het naïef. Naïef, want het was altijd wel ergens oorlog, weliswaar niet bij ons. De vraag hoe je een oorlog vermijdt, bleef ondertussen onbeantwoord.

Als je zelf rijk bent en je buurman arm, en hij heeft een leger en jij niet, valt hij vroeg of laat binnen en rooft je rijkdommen. De ethische code opgesteld door een werkgroep van professionele moraalfilosofen zal daar niets aan veranderen. Daarom: si vis pacem, para bellum. Als je vrede wil, bereid je dan voor op oorlog. De Romeinse auteur Publius Flavius Vegetius Renatus wist dat al in het jaar 400, wat overigens de val van Rome niet kon verhinderen.

We waren niet langer het continent van de feldwebels en de ijzervreters, maar van de vredelievende burgers.

Toen Europa militair helemaal van Amerika afhankelijk werd, kon het uitroepen dat het economisch bijzonder sterk bleef. Denk maar aan het Duitse Wirtschaftswunder. Of aan de dertig jaren na de Tweede Wereldoorlog die in het altijd tot overdreven pathos te verleiden Frankrijk les trente glorieuses worden genoemd. We waren niet langer het continent van de feldwebels en de ijzervreters, maar van de vredelievende burgers die met hun Rijnlandmodel vrede en welvaart voor iedereen creëerden. Uniek in de wereld. Rijk en toch sociaal. Het leverde een positief zelfbeeld op dat het verlies aan militaire macht perfect compenseerde. Meer zelfs, er was ‘vooruitgang’.

Vooruitgang

Helaas, de economische macht brokkelde langzaam af. Amerika nam voorsprong en China stevende ons voorbij. Zelf voelden we ons niet altijd lekker en vielen vaker dan vroeger uit met mentale problemen. We rekenden op regels en procedures om zeker te zijn dat in het leven niets mis kon lopen. Vergeefs. Maar geen nood. Je kunt economische neergang onder de naam degrowth kwalificeren als ethische vooruitgang.

Reynebeau beschrijft de teloorgang van Europa als een triomf.

Precies hier ontmoeten we Marc Reynebeau als Hegeliaans eindpunt van de Europese beschavingsgeschiedenis. Hij beschrijft de teloorgang van Europa als een triomf. We staan militair niet langer sterk? Gelukkig, we zijn geen onbehouwen macho’s meer. We boeren economisch achteruit? Gelukkig, we bezondigen ons niet langer aan kolonialistische exploitatie. We hebben de derde fase bereikt in onze opgang naar een hoger niveau. Dat van ‘ethische keuzes voor vooruitgang, zelfbeschikking en menselijke waardigheid’.

Ethisch Fort Europa

Welnu, daar geloof ik niets van. Zoals we eerst met wapens vochten en vervolgens onze economische macht uitspeelden, proberen we nu precies hetzelfde te doen met onze ethiek. Maar is die wel zo weergaloos als Marc Reynebeau suggereert? Laten we naar zijn drie concepten kijken.

Vooruitgang: een voluntaristisch woord om verlies als bewuste versobering te presenteren. Immers, wat we verloren was op de keper beschouwd de moeite niet waard. Macht en bezit? Wie maalt daar vandaag nog om? We hebben iets beters: ethisch bewustzijn.

Zelfbeschikking: de mens heeft enkel nog zichzelf om in te geloven. Hij is met niets of niemand verbonden en beschikt volledig vrij over zijn eigen leven en dood. Als het om abortus gaat, bovendien zo lang mogelijk over het toekomstige leven van anderen.

Menselijke waardigheid: een nobel klinkend concept, omgesmeed tot een wapen om afwijkende meningen het zwijgen op te leggen. De militarisering van de moraal. Wie haar niet volgt, wordt gecanceld.

Kortom, het ‘ethische’ fort Europa is even imperialistisch als het militaire of het economische. Het is bovendien geniepiger, omdat het zijn autoritaire ambities verbergt achter een sluier van menslievendheid, aangereikt door de ontvoogde seculiere stedeling die zo weinig mogelijk vlees eet en bij voorkeur geen rijbewijs heeft.

Publius Flavius Vegetius Renatus

In Europa gaan we alleen maar vooruit