Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens oordeelt dat een verdachte verplicht is de toegangscode van zijn gsm aan het gerecht te geven. Ook als daardoor belastende informatie vrijkomt. Dat is, zo blijkt, niet in strijd met het recht om niet mee te moeten werken aan de eigen veroordeling.

In een recente zaak bevestigde het EHRM dat een verdachte tijdens een gerechtelijk onderzoek zijn pincode moet vrijgeven. De gegevens op zijn telefoon leverden bezwarend bewijs op dat het Franse gerecht vervolgens gebruikte om een zware straf uit te spreken. Op het eerste gezicht lijkt dat moeilijk te rijmen met het principe dat niemand verplicht mag worden zichzelf te beschuldigen.

Volgens professor Raf Verstraeten, strafrechtspecialist aan de KU Leuven, is het arrest minder verrassend dan het lijkt. ‘Het sluit ook aan bij de rechtspraak van het Belgische Grondwettelijk Hof en het Hof van Cassatie’, zegt hij.

Weigeren als misdrijf

De Franse politie houdt in 2017 de wagen van Lamin M. tegen omdat hij geen gordel draagt. In de auto vinden agenten bankbiljetten met drugssporen, cannabis en een gsm. Bij een latere huiszoeking nemen ze nog drie telefoons, een tablet en geld in beslag.

Lamin M. wordt zonder advocaat verhoord en verzet zich uitdrukkelijk tegen het overhandigen van de codes van zijn telefoons. Hij beroept zich op zijn zwijgrecht. De politie wijst hem erop dat een weigering tot een bijkomende straf kan leiden.

In beroep krijgt M. tien jaar cel voor inbreuken op de drugswetgeving én voor zijn weigering om de telefooncode mee te delen. Volgens de Franse strafwet is zo’n weigering strafbaar wanneer het toestel mogelijk werd gebruikt om een misdrijf voor te bereiden, te vergemakkelijken of te plegen.

Het Franse Grondwettelijk Hof bevestigt die redenering. De verplichting is volgens het hof uitsluitend bedoeld om gegevens te decoderen, niet om een bekentenis af te dwingen. De vrijgave van de code berust dus niet op het vermoeden van schuld, dat de grondwet verbiedt.

Geen absoluut zwijgrecht

Voor het EHRM voert M. aan dat zijn veroordeling voor het achterhouden van de code een schending is van zijn zwijgrecht, van het verbod op zelfincriminatie en van zijn recht op privacy.

Het privacy-argument wordt onontvankelijk verklaard. Voor de rest volgt het EHRM de Franse rechters: het recht om te zwijgen is belangrijk, maar niet absoluut. Volgens het Hof hadden de autoriteiten de gegevens op de gsm ook met technische middelen kunnen verkrijgen. De medewerking van de verdachte was dus niet doorslaggevend voor het resultaat van het onderzoek.

Kritiek op de druk van het gerecht

Verstraeten plaatst kanttekeningen bij die onderzoeksmethode. ‘Laten we er niet flauw over doen: het gerecht krijgt hiermee een drukkingsmiddel om de verdachte zelf toegang te laten geven tot bewijselementen die zijn vervolging kunnen ondersteunen. De vraag stelt zich of de verplichte overdracht van een zelfgekozen code onder strafrechtelijke dreiging geen ongeoorloofde dwang is.’

De vraag stelt zich of de verplichte overdracht van een zelfgekozen code onder strafrechtelijke dreiging geen ongeoorloofde dwang is

Het parket kan overigens niet zomaar een woning binnenvallen, een telefoon meenemen en de code opeisen. Voor een huiszoeking is in principe een bevel van de onderzoeksrechter nodig. Ook wanneer een gsm op een openbare plaats in beslag wordt genomen, moet de eigenaar de code alleen afgeven na zo’n bevel.

In de zaak van M. lag dat anders, omdat hij bij de controle van zijn auto op heterdaad werd betrapt. In zo’n geval kan ook het Franse parket zelf een huiszoeking starten.

Ook in België

Het EHRM verwijst niet alleen naar de Franse rechtspraak, maar haalt eveneens een rechtsvergelijkende studie van de ngo Fair Trials aan. Daaruit blijkt dat ook België de weigering om een versleutelingscode te geven strafrechtelijk kan bestraffen.

‘Dat klopt. Zo’n weigering kan ook in België leiden tot een geldboete en een gevangenisstraf’, zegt Verstraeten. ‘Maar zodra de code is gegeven, hoeft de verdachte niet actief mee te helpen zoeken naar berichten of documenten op het toestel.’

Waarom verdachten toch zwijgen

De straf voor het niet vrijgeven van de code is zwaar. De boete kan oplopen tot 300.000 euro. Als door de weigering een misdrijf niet kon worden voorkomen, kan de sanctie oplopen tot vijf jaar gevangenisstraf en een boete tot 500.000 euro.

Volgens Verstraeten kan een geharde crimineel er toch voor kiezen de code niet vrij te geven. ‘Hij neemt die bijkomende straf er dan bij, liever dan een veroordeling van tien jaar of meer voor zware drugsfeiten of represailles van bendeleden te riskeren. Dan blijft de bezwarende informatie dikwijls geheim. Encryptie is vandaag vaak zo gesofisticeerd dat zelfs gespecialiseerde speurders moeilijk een streng beveiligd apparaat kunnen kraken.’

Raf Verstraeten

Verdachte moet gsm-code met bezwarende bewijzen afgeven: botst dat met het zwijgrecht?