Door de Israëlische luchtaanvallen op Iran lag de focus weer even op de beruchte Evin-gevangenis in Teheran. Minder geweten is dat die gevangenis de uitbouw is van de vroegere woning van Seyyed Zia al Din Tabataba’i (1889-1969), een van de grootste Perzische hervormers. Wie was deze illustere Seyyed Zia eigenlijk?

In de jaren dat Seyyed Zia zich als journalist en politicus ontplooide, was Perzië – of Iran, zoals het vanaf 1935 heette – de speelbal van buitenlandse mogendheden. Tijdens de Eerste Wereldoorlog moest sjah Ahmad van de Qajar-dynastie zelfs lijdzaam de bezetting van het land door Britse, Russische en Ottomaanse troepen ondergaan. Dat was niet naar de zin van ambitieuze jonge mannen als Seyyed Zia, die een einde wilden maken aan de buitenlandse dominantie en op interne hervormingen aanstuurden.

Actieve politiek

Seyyed Zia, zoon van een sjiitische clericus, was amper 16 jaar toen hij achtereenvolgens kranten als Nedaye Islam (De stem van de Islam), Ra’ad (Donder), Sharg (Het Oosten) en Bargh (Bliksem) begon uit te geven. Hij uitte daarin hevige kritiek op de corrupte politici die dienden onder sjah Ahmad. Dat leidde geregeld tot een sluiting van de redactie.

Seyyed Zia’s doel was van Perzië een moderne, soevereine natie maken

Een bezoek aan Sint-Petersburg in 1917 – waar hij redevoeringen van Lenin bijwoonde – deed hem inzien hoezeer een krachtdadig individu de loop van de geschiedenis kon veranderen. Het zette hem aan om zich bij zijn terugkeer in de actieve politiek te storten. Zijn doel bestond erin om van Perzië een moderne, soevereine natie te maken.

Perzen zoals Seyyed Zia waren trouwens niet de enigen in het Midden-Oosten die zulke dromen koesterden. Iemand als Mustafa Kemal Atatürk zou op de ruïnes van het Ottomaanse Rijk een nieuwe onafhankelijke en seculiere staat oprichten.

Putsch

De verwezenlijking van die dromen vereiste zowel in Perzië als in het zieltogende Ottomaanse Rijk een meerledige strijd: tegen de invloed van de imperialistische machten, tegen separatistische stromingen en tegen corrupte regeringen onder een zwakke monarch — respectievelijk de sjah en de sultan.

In Perzië bereidden Seyyed Zia en zijn medestanders in het Komiteh-e Ahan — het ‘IJzeren Comité’ — een putsch voor tegen de regering van premier Sepahdar A’zam. Een van hun onmiddellijke doelstellingen was de vorming van een legermacht die sterk genoeg zou zijn om de Sovjettroepen uit het noorden van het land te verdrijven.

De in 1879 opgerichte Perzische Kozakkenbrigade kwam daarvoor in aanmerking. De Britten waren bereid hun eigen troepen naar Bagdad te verplaatsen als die Kozakkenbrigade onder leiding van bekwame Perzische officieren Teheran zou behoeden voor de dreiging van een bolsjewistische machtsovername. Een van die Perzische Kozakken, Reza Khan, was op vraag van Seyyed Zia bereid om een putsch te plegen, op voorwaarde dat hij oppercommandant van de brigade zou mogen worden.

Hervormingen

Op 21 februari 1921 marcheerden Seyyed Zia en Reza Khan met 1500 Perzische kozakken naar Teheran en zetten ze premier Sepahdar af. Een dag later benoemde de sjah Seyyed Zia tot nieuwe premier.

Zia stak onmiddellijk van wal met heel wat hervormingen in het bestuurs-, belastings- en financieel systeem. Hij wilde het rechtssysteem op Europese lijst schoeien en een hervorming van het landbezit ten gunste van kleine landbouwers doorvoeren. In zijn strijd tegen de corruptie liet hij een vierhonderdtal politici en grootgrondbezitters arresteren. Hij joeg de handelaars tegen zich in het harnas door de verkoop van alcoholische dranken te verbieden en bars en casino’s te sluiten.

Zia stak onmiddellijk van wal met heel wat hervormingen in het bestuurs-, belastings- en financieel systeem

Zijn grootste vijanden zouden echter in de eigen entourage te vinden zijn. De sjah wilde Sayyed Zia’s grootschalige hervormingsprogramma niet mee dragen en vroeg bovendien de vrijlating van de gearresteerde notabelen. Reza Khan van zijn kant pikte het als minister van Oorlog niet dat Seyyed Zia Britse officieren als adviseurs bij het leger wilde aanstellen. Na samenspraak met de sjah eiste Reza Khan op 23 mei 1921 dat Seyyep Zia zijn ambt zou neerleggen en het land zou verlaten. Na heel wat interne verwikkelingen zou Reza Khan zichzelf op 31 oktober 1925 tot de nieuwe sjah laten uitroepen.

Gevangenis

Zelf zou Seyyed Zia tot 1943 in ballingschap leven in Berlijn, Genève en Montreux en onder andere als tapijthandelaar aan de kost komen. Na zijn terugkeer bekleedde hij nog een ambt als provinciegouverneur en adviseerde hij in de jaren 60 sjah Mohammad Reza Pahlavi, de zoon van de man die hem in 1921 aan de dijk had gezet.

Seyyed Zia heeft slechts 93 dagen geregeerd. In die korte tijd slaagde hij er toch in het signaal uit te sturen dat Perzië toe was aan hervorming en modernisering. Het is dan ook de bittere ironie van de geschiedenis dat zijn woning in 1971 omgebouwd werd tot de centrale gevangenis van de SAVAK, de geheime dienst van de sjah, en sinds de Iraanse revolutie van 1979 dienst doet als de meest beruchte gevangenis van de Islamitische Republiek.

Reza Khan

De Evin-gevangenis in Teheran, ooit woning van een groot hervormer