Wat, Chemnitz Culturele Hoofdstad van Europa? De stad die ooit het ‘Manchester des Ostens’ werd genoemd? De stad die Anglo-Amerikaanse bommenwerpers in 1945 voor 80 procent hadden vernield?

Nee, Chemnitz heeft haar reputatie niet mee. Op doortocht naar het nabijgelegen Tsjechië probeerde ik de stad te mijden. Wat zou er immers te zien zijn behalve het reusachtige hoofd van Karl Marx? Was Chemnitz of Karl-Marx-Stadt, zoals de stad van 1953 tot 1990 heette, niet een van die troosteloze ‘socialistische voorbeeldsteden’ waarvan de leiders van de DDR bij de heropbouw hadden gedroomd?

Uw bevooroordeelde dienaar moest zijn mening herzien toen hij in april 2014 door professor Gerd Strohmeier, de latere rector van de Technische Universität Chemnitz, werd gevraagd er een lezing te houden over Vlaanderen en het Belgische federalisme. Na de ‘Vorlesung’ om 7.30 uur ’s morgens – niet verrassend voor Oost-Duitse universiteiten – bleef er nog genoeg tijd over om de stad te verkennen.

Jugendstil

Die verkenningstocht opende mijn ogen voor het onvermoede, het ongeziene. Het is geen toeval dat de organisatoren van Chemnitz Kulturhauptstadt 2025 werven met de woordspeling ‘C the Unseen’ (waarbij de ‘C’ het autokenteken van de stad is). Collega Strohmeier leerde me trouwens ook de bijzondere bieren van Chemnitz kennen.

In elk geval: het stadscentrum bevat mooie bouwwerken zoals de middeleeuwse Roter Turm, het Altes Rathaus (stadhuis) en het door architect Richard Möbius ontworpen Neues Rathaus.

Op een plateau vlak buiten het centrum, de Kaßberg, staat de gelijknamige wijk met rond vijfhonderd villa’s en herenhuizen uit de ‘Gründerzeit’ (van vlak na de stichting van het Duitse keizerrijk). Met haar twee vierkante kilometer geldt ‘Kaßberg’ als een van de grootste gesloten Gründerzeit- en Jugendstilwijken van Duitsland.

De wijk draagt de architectonische herinnering met zich mee aan de tijd dat ondernemers en industriëlen figuurlijk de hand aan de ploeg sloegen om van Duitsland een industriële wereldmacht te maken. Het contrast met het huidige Duitsland kan nauwelijks groter zijn.

Henry Van de Velde

In het centrum zelf staan er ook ‘functionele’ gebouwen uit de jaren ’20 van de vorige eeuw die de geest van de ‘Neue Sachlichkeit’ (de nieuwe zakelijkheid) ademen. Ietwat verder trekt Villa Esche uit 1903 de cultuurtoerist naar zich toe. Ze is de schepping van ‘onze’ Henry Van de Velde, het eerste woonhuis dat hij in Duitsland optrok (naast vele andere gebouwen zoals het Nietzsche-Archiv in Weimar).

Het hoeft niet te verwonderen dat de plaatselijke commandant van de Sowjetische Militäradministration (SMAD), het Sovjet-Russische bestuur van de ‘Oostzone’, er in 1945 zijn intrek nam, en tussen 1952 en 1946 de Stasi. Vandaag biedt Villa Esche ruimte aan een tentoonstelling over Van de Velde, lezingen en concerten.

Bommenwerpers

Al dat moois belet niet dat Chemnitz met een groot imagoprobleem worstelt. In de loop van de negentiende eeuw was de stad uitgegroeid tot hét centrum van de Duitse machinebouw. De schoorstenen van talrijke fabrieken en ijzergieterijen tekenden het silhouet van het ‘Manchester van Saksen’, talloze representatieve gebouwen verrezen, rijkelijke villa’s werden gebouwd en nieuwe woonwijken voor een sterk groeiende bevolking aangelegd.

Tussen 14 februari 1945, één dag na de verwoestende aanval op Dresden, en 11 april veranderde Chemnitz in wat de Amerikanen een ‘dode stad’ noemden

Haar industriële belang deed haar vlak voor het einde van de Tweede Wereldoorlog in het vizier van de Britse, Canadese en Amerikaanse bommenwerpers belanden. Omwille van haar moeilijke bereikbaarheid was ze lang gespaard gebleven. Naarmate de geallieerden in westelijk Duitsland oprukten, konden ze hun tentakels gemakkelijker uitsteken naar steden als Dresden en Chemnitz.

Tussen 14 februari 1945, één dag na de verwoestende aanval op Dresden, en 11 april veranderde Chemnitz in wat de Amerikanen een ‘dode stad’ noemden. 42.000 woningen (een derde van het totale huizenbestand), 167 fabrieken en 84 publieke gebouwen waren vernield. Vierduizend mensen, waaronder zevenhonderd kinderen, hadden het leven verloren.

Karl Marx

De stad Chemnitz behield in de DDR haar positie als industrieel centrum. Daarom — en ook door haar betekenis voor de Duitse arbeidersbeweging — doopte Otto Grotewohl, de minister-president van de DDR, haar op 10 mei 1953 om in Karl-Marx-Stadt, zeventig jaar na het overlijden van haar naampatroon.

Het stadsbestuur besloot op 1 juni 1990, na de ‘Wende’ maar nog voor de toetreding van de DDR tot de Bondsrepubliek Duitsland, de stad haar oude naam terug te geven. Niettemin zijn Chemnitz en Marx ook vandaag niet los te denken van elkaar. Een trekpleister voor toeristen is het in 1971 ingewijde monument voor Karl Marx, een zeven meter hoge ‘kop’ van Marx op een sokkel van zes meter.

Een reis waard

Chemnitz heeft altijd geleden onder haar imago als ‘grauwe industriestad’. De stad bevindt zich als een ware Assepoester in de schaduw van drukbezochte cultuursteden als Dresden en Leipzig. Sinds de Duitse eenmaking heeft ze ook een vijfde van haar 240.000 inwoners zien wegtrekken.

Haar imago kreeg eind augustus 2018 in de Duitse openbaarheid nog een verdere knauw nadat uiterst rechtse groepen en als ‘rechts’ weggezette burgers op straat waren gekomen als reactie op een door immigranten gepleegde moord. Met de titel Culturele Hoofdstad van Europa hoopt Chemnitz de negatieve beeldvorming te kunnen doorprikken.

De slogan ‘C the Unseen’ heeft de stad alvast niet gestolen: Chemnitz ist eine Reise wert!

Richard Möbius

Chemnitz: Assepoester onder culturele hoofdsteden