Het Vaticaan gaat al jaren gebukt onder de financiële problemen en schandalen, hervormingen van Franciscus werden gesaboteerd. Het thema werd de voorbije weken druk besproken in Rome, maar volgens Rik Torfs beheersen vooral religieuze thema’s het conclaaf.

‘Het Vaticaan en het beleidsorgaan de curie worstelen met ernstige financiële problemen’, meldt professor Giovanni Maria Vian, voormalig hoofdredacteur van het dagblad L’Osservatore Romano, aan de vooravond van het conclaaf dat de nieuwe paus zal aanduiden. ‘De centenkwestie wordt er, naast religieuze zaken, een van de belangrijkste onderwerpen.’

Dringende hervormingen

Tijdens de vergaderingen van de kardinalen in de aanloop van het conclaaf kwamen de financiën volgens Vian meermaals aan bod. ‘Achter gesloten deuren wees de Duitse kardinaal Reinhard Marx er uitdrukkelijk op dat de financiële problemen dringend moeten worden aangepakt’, weet professor Vian nog.

Dat uitgerekend Marx tussenkomt, is veelzeggend. Een van de eerste beleidsdaden van paus Franciscus was de aanduiding van de kardinaal als coördinator van de Raad voor de Economie. Die controleert de werking van het Secretariaat voor de Economie, dat de pas verkozen paus in 2014 had opgericht om de financiën van de Heilige Stoel te coördineren en grondig te hervormen. Het Secretariaat had in 2023 een begrotingstekort van 65 miljoen euro. Het vermogen daalde met 6 procent tot 4 miljard euro.

Inefficiënt beheer

‘Heel wat financiële instellingen van het Vaticaan worden niet echt efficiënt beheerd’, bevestigt professor kerkelijk recht Rik Torfs (KU Leuven). ‘De aandacht tijdens het conclaaf is trouwens vooral gericht op religieuze kwesties. Terecht, trouwens.’

‘Maar de volgende paus mag de geldbeleidsproblemen niet uit het oog verliezen’, vervolgt Torfs. ‘Dat gebeurde wel door kardinaal Joseph Ratzinger, de voorganger van Franciscus (Benedictus XVI, red.). Die liet zich ringeloren door zijn entourage. De financiën kregen het bijgevolg nog sterker te verduren.’

De aandacht tijdens het conclaaf is vooral gericht op religieuze kwesties

‘De problemen rond de Vaticaanse financiën zijn al een eeuw oud’, schetst Vian. ‘Er is ook weinig expertise aanwezig om ze aan te pakken. Er is trouwens niet alleen een gebrek aan geldmiddelen. Vaticaanstad kent ook een financieel wanbeleid én fraude.’

Maffia- en drugsgeld

In 2010 opende het Italiaanse gerecht een onderzoek naar de Vaticaanse staatsbank Banco Ambrosiano. Die waste in de jaren 70 in Zuid-Amerika maffia- en drugsgeld wit onder voorzitter en P2-logelid Roberto Calvi. De man werd in 1982 dood aangetroffen aan een touw aan een Londense brug.

Banco Ambrosiano ging failliet in 1982. Grootaandeelhouder Instituto per le Opere di Religione (IOR) moest een kwart miljard euro uitbetalen aan de schuldeisers van de Banco. Als ‘Bank van het Vaticaan’ beheert IOR de inkomsten van alle toeristische trekpleisters van Vaticaanstad en de vermogens van religieuze instellingen en personen die aan de Heilige Stoel verbonden zijn.

Op zwarte lijst

In 2012, een jaar voordat Franciscus paus werd, brak er een schandaal uit rond IOR, dat toen meer dan 8 miljard dollar beheerde op 33.000 rekeningen. De financiële onderzoekscommissie Moneyval van de Raad van Europa waarschuwde dat IOR te slap optrad tegen witwaspraktijken. De bank verzeilde bijna op een zwarte lijst van internationale instellingen.

De bank van het Vaticaan verzeilde bijna op een zwarte lijst van internationale instellingen

‘Deze doorlichting en het gebrek aan samenwerking met zijn bestuursorgaan de Curie waren voor Benedictus XVI de belangrijkste redenen van zijn ontslag’, denkt Torfs.

Zware hervormingen

Toen paus Franciscus in 2013 aantrad, beheerde het Staatssecretariaat de financiën. De Prefectuur voor Economische Zaken van de Heilige Stoel beheerde dan weer de begrotingen van de Curie. De centrale bank APSA, de ‘Administratie van het Patrimonium van de Heilige Stoel’, controleerde de activa, waaronder meer dan 5000 historische panden, handels- en woningvastgoed in Italië, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Zwitserland.

Een kerk of museum kan je niet zomaar verkopen

Het Vaticaan heeft in theorie dus wel een sterke financiële buffer van onroerend vermogen. Torfs: ‘Dat is dikwijls moeilijk in de markt te zetten. Een kerk of een museum kan je niet verkopen aan een overheidsfonds uit het Midden-Oosten.’

Franciscus wilde dat het nieuwe Secretariaat voor de Economie na 2014 de taak van APSA en de Prefectuur zou overnemen. De Australische kardinaal George Pell werd het hoofd van de nieuwe instelling, die intern fel werd gecontesteerd.

Weerstand tegen hervormingen

Pell verplaatste de investeringsactiviteiten van IOR naar een nieuwe divisie Vermogensbeheer. Zo’n 3500 rekeningen van supervermogende klanten werden afgesloten. De paus verving de IOR-top door Europese en Amerikaanse financiële specialisten.

‘De hervorming die Franciscus wenste, stuitte op veel weerstand’, schetst Vian. ‘De persoonlijke belangen zijn immers erg groot. De in nevel gehulde financiën van de Heilige Stoel zijn al een eeuw een probleem. ’

De persoonlijke belangen zijn erg groot

Libero Milone, een zakenman met een sterke internationale reputatie, werd in 2015 extern auditeur-generaal van het Staatssecretariaat. Hij moest in 2017 vertrekken na een gerechtelijk onderzoek wegens machtsoverschrijding, volgens sommige bronnen na de tussenkomst van kardinaal Angelo Becciu, een van de toplui van het Staatssecretariaat. De klacht werd later ingetrokken.

Tegenstanders van de hervorming probeerden ook een onderzoek te forceren over financieel wanbeheer door Pell. Zonder succes. Een klacht wegens kindermisbruik verplichtte de kardinaal echter om in 2017 naar zijn thuisland Australië terug te keren om zijn verdediging op te bouwen. Hij werd na een eerste veroordeling in beroep wel vrijgesproken in 2020, maar zijn Secretariaat voor de Economie is nooit de centrale spil van de hervormingen geworden.

Londens vastgoedfiasco

De Heilige Stoel startte in 2018 een intern onderzoek naar fraude bij het Staatssecretariaat zelf. Een vastgoedtransactie van 350 miljoen euro in Londen door de al genoemde Becciu, leidde uiteindelijk tot een verlies van 120 miljoen euro.

Becciu werd in 2023 veroordeeld voor fraude. Door in beroep te gaan, kan hij voorlopig een gevangenisstraf van bijna zes jaar ontlopen. Ondertussen werd definitief duidelijk dat kardinaal Becciu het recht is ontnomen om deel te nemen aan de verkiezing van de nieuwe paus.

Becciu ontkent de fraude glashard

Torfs heeft hierover met hem gesproken. ‘Hij ontkent zijn betrokkenheid glashard’, zegt de professor. ‘Hij sloot via het Staatssecretariaat ook deals met zijn broer, die in Sardinië actief is in vastgoed. Voor ons lijkt dit ongezien, maar in Italië is men minder ongerust over dit soort zakendeals.’

Storm ging liggen

Ondertussen werden de financiële bevoegdheden van het Staatssecretariaat overgeheveld naar APSA. Een andere storm ging liggen: Moneyval verklaarde in mei 2024 dat Heilige Stoel vandaag wel voldoende maatregelen tegen witwassen treft.

Franciscus stelde op het einde van zijn leven nog enkele financiële beleidsdaden. Zo vroeg hij aan het Vaticaanse Pensioenfonds van de werknemers om een tekort van 631 miljoen euro helemaal weg te werken.

Vian: ‘Hij keurde op zijn ziektebed nog het voorstel van de Curie af om de herziening van de begroting van 2025 aan te passen, omdat er onvoldoende maatregelen genomen werden. Ook wilde hij nieuwe inkomsten aanboren om de personeelsleden van het Vaticaan te kunnen betalen.’

Inkomsten slinken

Daartoe richtte hij de ‘Commissie voor donaties aan de Heilige Stoel’ op, die gelovigen en instellingen tot schenkingen moet aanmoedigen. Giften aan het Vaticaan zouden eigenlijk moeten dienen voor goede werken, maar de inkomsten worden vooral gebruikt om de werkingskosten op te vangen. Het Vaticaan is voor 45 procent afhankelijk van externe donaties.

Torfs wijst op financiële tekorten door de dalende inkomsten van de Sint-Pieterspenning, dat de schenkingen vandaag centraliseert. Het fonds wordt vooral gespijsd door Amerikaanse en Duitse giften. ‘Die kennen beide een dipje’, weet Torfs. ‘Vooral de Duitse kasstroom verminderde sterk. Steeds minder mensen willen de Kirchensteuer, een vrijwillige extra-kerkbelasting, betalen.’

Franciscus kon zijn hervormingen niet voltooien

Zowel Torfs als Vian vinden Franciscus’ poging tot financiële hervormingen wel verdienstelijk. ‘Hij kon het werk echter niet voltooien’, besluit de Leuvense kerkjurist. ‘Geen enkele paus heeft trouwens ooit de financiën onder controle gekregen. De nieuwe paus hoeft de noodzakelijke hervormingen trouwens niet zelf door te voeren. Hij zal hopelijk wel competente medewerkers aanduiden, die dat wél kunnen.’

Roberto Calvi

‘Vaticaanse centenkwestie bepaalt mee de pauskeuze’