Er woeden heel wat conflicten op deze aardbol: een vredelievende soort is de homo sapiens hoegenaamd niet. Onze naaste voorouder, de chimpansee, moet er genetisch iets mee te maken hebben. In Oeganda observeren onderzoekers een oorlog tussen twee clans die al tien jaar (!) aan de gang is. Het gaat er hevig aan toe: mishandelingen, dodelijke razzia’s, ontvoering van en moorden op baby’s uit het andere kamp, u noemt het maar. Het lijken wel mensen.

Er wordt druk gespeculeerd over de oorzaak van het conflict in dat Oegandese natuurpark. Het kan begonnen zijn met een ruzie over wijfjes of voedsel. Ook bij ons belangrijke bekommernissen. Er kan zich een nieuw alfamannetje hebben aangeboden, die de bestaande leider uitdaagde en zo de groep polariseerde. Maar de meest plausibele uitleg is elementaire rekenkunde: de groep werd te groot. Mensapen leven in gemeenschappen van zo’n 50 individuen. Dat zijn sociale netwerken waar veel tijd wordt besteed aan cohesie, denken we aan het wederzijdse vlooien. Als de populatiegrootte te veel toeneemt, verwateren die sociale rituelen, keren individuen zich af van de groep en ontstaat de ons welbekende verzuring.

Bij onze soort zou de limiet van een behapbaar sociaal netwerk rond de 150 liggen, de groepsomvang van de prehistorische jager-verzamelaar

Die vaststelling strookt helemaal met de inzichten van de Britse antropoloog Robin Dunbar, die begin jaren 90 stelde dat de bovengrens van een sociaal netwerk bij primaten evenredig is met het aandeel neocortex, de ‘jonge hersenschors’ die instaat voor geheugen, taal, probleemoplossing en zelfbewustzijn (zie grafiek). Bij de mens zou de limiet van een behapbaar sociaal netwerk rond de 150 liggen, de groepsomvang van de prehistorische jager-verzamelaar. Het kan naar boven afwijken, tot 200, maar dat is echt het maximum van wat wij als een aangename, overzichtelijke groep ervaren. Van de sportclub, over de kmo, een stamcafé, tot de lijst van personen naar wie we een kerstkaartje sturen of het aantal genodigden voor een groot tuinfeest: hou het voor de sfeer en gezelligheid maar op een maximum van 150.

Dunbar situeert die bovengrens voor chimpansees, evenredig met de grootte van hun cortex, op 50. Dat strookt met de observaties op het terrein. Maar als wij aan onze 150-norm vasthangen, is ook voor de mens alles daarboven problematisch. Vergeet die grote ‘vriendengroep’ van Facebook en het groteske idee dat je via zes stappen met heel de planeet geconnecteerd bent.

De dystopische stad

De vraag van de verlichtingsfilosoof J.J. Rousseau, of de beschaving de mens niet bederft, is dankzij Robin Dunbar simpel te beantwoorden: niet cultuur op zich is het probleem, wel de schaalgrootte van de samenleving. Zodra hij zich in een massa bevindt, wordt de mens stuurloos, apathisch en/of agressief, en domineert het reptielenbrein. We zijn niet gemaakt om in een stad te wonen, hoezeer urbanisten en bouwmeesters ook hun best doen om ons daarvan te overtuigen.

Het zou beter zijn voor het milieu, het klimaat, het kikkerbestand. De realiteit is dat de stad een dystopische plek is waar vervreemding en anonimiteit eindigen in vuilnishopen, straatgeweld en bendeoorlogen. En waar een dode een jaar kan liggen rotten in zijn appartement alvorens iemand de politie verwittigt omwille van de stank.

De massificatie heeft een duidelijk politiek oogmerk: het verdoven van de neocortex

Sinds zo’n 6.000 jaar geleden in het Nabije Oosten de eerste steden ontstonden, als uit de voegen gegroeide agrarische nederzettingen, is de beschavingsziekte alleen maar toegenomen: de homo sapiens overziet het maatschappelijke labyrint niet langer. Hij moet dus onderdrukt worden, en eventueel geïnjecteerd met het opium van de religie of andere zoethouders.

Het oude Rome telde op zijn maximum – de twee eerste eeuwen na Christus – meer dan één miljoen inwoners. Dat is enorm. De spelen in de arena dienden vooral om de meute te verstrooien en in bedwang te houden, wat lang niet altijd lukte. Vandaag hebben de media en de entertainmentindustrie die rol overgenomen. En dienen de sociale media om clanoorlogjes uit te vechten, van achter de pc.

Die massificatie heeft een duidelijk politiek oogmerk: het verdoven van de neocortex, waardoor we gewoon ons gezond verstand verliezen. Overal heerst de wet van de grote getallen en de horror vacui. Zelfs aan de top van Mount Everest is het aanschuiven: iedereen wil almaar meer hetzelfde doen. De mimesis ofte nabootsing primeert, als een soort zelfhypnotische reflex van het kuddedier. In een straat met tien caféterrassen zoeken we het terras waar het meest volk zit, de lege blijven doorgaans leeg.

De grote mobilisatie

De migratieproblematiek en de klimaatcrisis zijn rechtstreeks het gevolg van die schaalvergroting, en worden nu als angstaanjagers gebruikt. Uiteindelijk krijgt het systeem ons zover dat we schrik krijgen van onze eigen schaduw. Na zes millennia van verstedelijking zijn de machtsstructuren wereldwijd zo ingebed en verankerd dat het individu of de kleine groep geen enkele kans maakt tegen de ‘roverheid’, met al zijn bureaucratische vertakkingen en doolhof van regels.

Ook het vervolg is interessant, en maken we vandaag weer mee: de ultieme truc om de massa te paaien is de grote mobilisatie. De vijand staat aan de grenzen, en iedereen begint drones te zien. Sluit u aan bij de strijdkrachten!

Staten en hun leiders zijn gedoemd om interne spanningen af te leiden naar een extern vijandbeeld. De oorlogsverklaring en de daarbij horende collectieve psychose vormen de laatste fase in de volksverlakkerij. Trump, Poetin en Netanyahu zijn de voorbeelden bij uitstek van die wetmatigheid.

Ik zie het idee almaar meer bij jongeren opduiken: met een groepje een lap grond zoeken buiten de bewoonde wereld, en streven naar complete zelfvoorziening

De anarchisten en de libertariërs waren de twee vorige eeuwen al tot het inzicht gekomen dat de staat niet deugt. Vandaag blijft de vraag: hoe aan die staat ontsnappen? Het was ooit een luchtspiegeling in Verhofstadts burgermanifesten. In werkelijkheid loopt u binnen de kortste keren tegen de lamp. Of, erger: zie wat Yannick Verdyck overkwam.

Het wordt dus apolitiek experimenteren met autonomie en territoria uitbouwen, radicaal én subtiel. Geen revolutie, tenzij een stille. Ik zie het idee almaar meer bij jongeren opduiken: met een groepje een lap grond zoeken buiten de bewoonde wereld, en streven naar complete zelfvoorziening. Groene energie is daarin uiteraard een sleutelfactor: het afschakelen van de grote netwerken gebeurt met zonnepanelen en windmolens, zo simpel is het. Misschien kan het ook nomadisch, met caravans.

Het zich organiseren in kleine leefgemeenschappen die op vrije basis tot grotere weefsels kunnen behoren, zal de samenleving vanaf de grond moeten heropbouwen. Eentje waarin sociale orde niet kan ontaarden in politiek machtsmisbruik.

Dat klinkt utopisch, maar de dystopische realiteit van vandaag vraagt om intellectuele durf en out of the box denken. Iets waarvoor we dus die neocortex hebben. Het verschil met de apen mag zich eindelijk eens positief doen gelden.

Robin Dunbar

Wat de apenoorlog in Oeganda ons leert