Baf-baf, zestien mensen gedood, in naam van Allah. Premier Netanyahu tweette de dag zelf al het goede nieuws dat de man, die op gevaar van eigen leven een schutter ontwapende, een ‘heldhaftige jood was die andere joden probeerde te beschermen’.

Toen dat onjuist bleek, kon je op tal van conservatieve websites lezen dat de held van Bondi Beach een ‘Libanese christen’ was, een zogenaamde maroniet. Uiteindelijk bleek het te gaan om een uit Syrië afkomstige moslim, en dat had elke journalist direct kunnen weten als hij het aan de man zelf of een familielid had gevraagd.

Intellectuele beroepen

Dat doet natuurlijk niets af van het schokkende karakter van de aanslag zelf. Of onze mening over de islam als ideologie. Maar de waarheid heeft gewoon haar rechten. Of Bibi slecht ingelicht was door zijn geheime dienst, dan wel een leugentje om bestwil wou verspreiden, ik laat het in het midden. Feit is dat mensen, al naargelang hun eigen agenda, bereid zijn om de losse eindjes van het verhaal op te zoeken, en daarmee aan de slag te gaan.

De waarheid is soms droog, on-sexy of ronduit onuitstaanbaar. Dus maakt de mens zichzelf wat wijs, of hij bedriegt meteen heel de kluit. De grote publieke argwaan tegen wat men ‘mainstreammedia’ noemt, is zeker terecht. Hun primaire taak is het ‘framen’, verbloemen of zelfs verzwijgen van de waarheid. Uit luiheid, schrik, politiek correcte hypocrisie of gewoon voor de sensatie.

De gemonteerde geweerschoten van VRT-journalist Robin Ramaekers in Haïti zorgden voor veel hilariteit, maar ze geven de kernopdracht weer van de media-industrie: de mensen bezighouden, zodat ze niet zelf gaan denken of op onderzoek uitgaan. Zijn opvolger Rudi Vranckx is op dat spoor verdergegaan en ontpopte zich tot waarzegger-weldoener, meestal op veilige afstand van het front. Vandaag verknippen BBC-medewerkers zonder verpinken een Trump-toepsraak tot alternative truth.

Met de waarheid kom je nergens, dat leren we van jongs af

Dat zijn domme leugens die uitkomen, de betere blijven bedekt. Met de waarheid kom je nergens, dat leren we van jongs af. Goed kunnen liegen is daarentegen een teken van vernuft en leidt tot sociale promotie. Een heel gamma van intellectuele beroepen – menswetenschappers, journalisten, schrijvers, opiniemakers, advocaten en uiteraard politici – flirt dus met de leugen, als strategie, opsmukmiddel, of zelfs het ‘verbindende verhaal’, de vrome leugen ter volksopvoeding.

Een groot deel van het anti-intellectualisme in de publieke opinie heeft daarmee te maken. Cultuurfilosoof Peter Sloterdijk heeft behartenswaardige dingen geschreven over de kaste van monkelende cynici die hun intellect gebruiken/misbruiken om praatjes te verkopen. Hij schreef zijn bekendste werk ‘Kritiek van de Cynische Rede’ begin de jaren 80. Gelukkig is er vandaag het internet, en is iedereen opiniemaker geworden.

Valkuil

Van de vorige zin hebt u zonder twijfel de ironie begrepen. Want wie een blik werpt op de berichten en conversaties op X, Instagram en Facebook, merkt vooral uitroeptekens, hoofdletters en gescheld op. We kennen ze allemaal, de bubbels van gelijkgezinden die elkaar veel likes geven en andersdenkenden negeren, verwensen, ontvrienden, afdreigen, of simpelweg blokkeren. Nuances worden niet geapprecieerd, twijfel is iets voor deugkneuzen.

Sociale media zijn goedkoop in alle betekenissen van het woord

Mensen houden van groepen en zekerheden. Gedeelde ‘waarheden’ die niet voor discussie vatbaar zijn en collectief beleefd worden. Traditioneel zijn de religiën de grootste leveranciers daarvan. Maar in een tijd van ontkerstening, en met de hete adem van jonge religies als de islam in de nek, wordt dat verlangen naar zekerheid anders ingevuld, namelijk als een drang om zich in te kapselen in een digitale community. Niet eens gedreven door een ideologie, maar meer als sekteachtige echokamer, opgejaagd door onvatbare algoritmes.

Sociale media zijn goedkoop in alle betekenissen van het woord. Ze zijn zo democratisch dat ze de banaliteit cultiveren en de domheid lijken te bevorderen. De postmoderne mens is in zijn zelf gegraven valkuil getuimeld. Hij heeft met God afgerekend, maar zoekt hem tegelijk radeloos in virtuele kerkjes die op X, Instagram en Facebook hun preekstoel hebben opgericht. De nieuwe digitale sekten zijn zo fanatiek als – horresco referens – de traditionele vormen van godsdienstwaanzin. ‘Ketters’ worden weggehoond en in de ban geslagen, goede boodschappen worden met vele duimpjes beloond.

Sociopathie

Het is de zoveelste ironische epiloog van 300 jaar verlichtingsdenken: een vrijemeningscultuur die eindigt als het gekwek in een kikkerpoel. En raar maar waar: het straalt af op het leven zelf. Vriendschappen verkwijnen, families drijven uiteen, feestjes ontaarden in ruzie omwille van een meningsverschil over Trump, Gaza, het songfestival, of een ‘foute’ kerststal. In zijn HLN-column maakt Marnix Peeters dezelfde observatie: mensen uit je omgeving die zich niet kunnen vinden in een uitspraak of mening en je daarom afvallen als was je een serieverkrachter.

Dat niet kunnen omgaan met andere meningen, de afwezigheid van enige voltairiaanse tolérance, zelfkritiek of zin voor relativiteit, is in één begrip te vatten: gebrek aan empathie ofte inlevingsvermogen. Niet meer in staat zijn zich in te beelden dat anderen vanuit een andere context tot andere inzichten komen: het is een veralgemeende vorm van sociopathie die de sociale media in hun totaliteit kenmerkt.

De vrijheid van het individu is een illusie zonder zelfkennis en innerlijke loutering

Als toppunt van cynisme roept de Warmste Week ons naar goede gewoonte op tot gezelligheid en verbinding. En het zijn weer de massamedia en dezelfde lachende BV’s die de dans leiden: alleen dat al moet tot enige argwaan aansporen. Van echte empathie naar emo-cultuur en opgefokt sentiment: ondanks de inzet en de goede bedoelingen van velen, is de Warmste Week een leugen, die een andere leugen verbergt. Namelijk dat de overheid en het systeem niets te winnen hebben bij kritische, mondige enkelingen.

Het verzet tegen die massificatie kan nooit massaal zijn, maar discreet en particulier. De vrijheid van het individu is een illusie zonder zelfkennis en innerlijke loutering, een proces waarin ‘de waarheid onder ogen willen zien’ een sleutelrol speelt. Dat kan niet zonder taboeloze introspectie. Wie ben ik? Wat doe ik hier? Wat is mijn verhouding tot de wereld, de anderen?

Het antwoord is niet in het kabaal van de sociale media en op de fora te vinden, maar in de luwte en de marge. ‘De-connecteren’ heet dat tegenwoordig: laptop dichtklappen, mobieltje aan de kant, even op adem komen. ‘Verlichting’ is een begrip dat vele ladingen dekt. Oude spirituele paden zoals Boeddha en de Tao benoemen het al. Sommigen lezen de Bijbel, anderen Voltaire, de twee is nog beter. De dwang om elke vijf minuten een tweet te moeten laten, en elke minuut het aantal duimpjes te tellen, hoort daar vermoedelijk niet bij. Merry ‘X’-Mas.

Robin Ramaekers

Leve de vrijheid: iedereen opiniemaker!