Het bijna vier maanden durende proces tegen de 51 verkrachters van Gisèle Pelicot is voorbij. De rechter veroordeelde haar ex-echtgenoot en hoofdverdachte Dominique Pelicot tot de maximumstraf van twintig jaar. De anderen kregen straffen van drie tot dertien jaar. Dat is minder dan werd geëist. Maar zal dit proces ook wezenlijk iets veranderen in Frankrijk, of bij uitbreiding de hele westerse wereld? Daar lijkt het nu wel op.

In Frankrijk geldt seks zonder expliciete en wederzijdse toestemming niet noodzakelijk als verkrachting. Daarvoor is geweld, dwang of bedreiging vereist. Verschillende parlementsleden en de nieuwe minister van Justitie, Didier Migaud, kondigden inmiddels aan dit manco in de wet over verkrachting te willen aanpakken.

In duistere internetgroepen wordt immers nog steeds besproken hoe een vrouw ongestraft te verkrachten, gebruikmakend van deze leemte in de wet: zorg dat ze niet kan zeggen geen seks te willen. Bijvoorbeeld door slaapmiddelen in haar eten of drinken te doen en haar dan te verkrachten. Het slachtoffer kan niet tegenstribbelen en gehaaide advocaten zullen de vrijspraak eisen, als het al tot een zaak komt.

Het Franse Instituut voor Publieke Politiek meldde dat in de afgelopen tien jaar slechts 14 procent van de zaken rond seksueel misbruik en 6 procent van de verkrachtingszaken met een vervolging van de mogelijke dader eindigde.

Buurman

De zaak-Pelicot zou bijna zeker ook dat lot beschoren zijn geweest, ware het niet dat Dominique Pelicot de verkrachtingen van zijn slapende vrouw had gefilmd en gefotografeerd. De politie vond die beelden op zijn computer. Jarenlang werd mevrouw Pelicot door in totaal bijna honderd mannen verkracht.

Slachtoffers van verkrachting schamen zich meestal om wat hen is overkomen. Niet in de laatste plaats door hoe de maatschappij ermee omgaat

Haar echtgenoot vond via het internet bereidwilligen die hij bij haar toeliet terwijl ze bewusteloos was. Op een enkele uitzondering na waren het geen bekende zedendelinquenten, maar een lokale politicus, een vrijwillige brandweerman, een buurman, enzovoort. De jongste van de vijftig die voor de rechter stonden was 22 jaar: hij verkrachtte Gisèle Pelicot op de avond dat zijn dochter werd geboren…

Openbaarheid

Slachtoffers van verkrachting schamen zich meestal om wat hen is overkomen. Niet in de laatste plaats door hoe de maatschappij ermee omgaat. Als het al tot een rechtszaak komt, mogen zij die achter gesloten deuren laten plaatsvinden. Vooral daders profiteren daarvan, en toch is het de keuze van vrijwel alle slachtoffers. Maar niet van Gisèle Pelicot: zij koos bewust voor volledige openbaarheid om de schaamte te verplaatsen van slachtoffer naar dader.

‘La honte doit changer de camp!’ werd de strijdkreet van duizenden feministes en andere vrouwen en mannen die in Frankrijk de straat opgingen. En niet alleen daar: ook in andere landen werd gedemonstreerd voor Pelicot en haar zelfverklaarde strijd tegen de starre Franse houding tegenover verkrachting en de tekorten in de Franse wet over verkrachting.

Weerzinwekkend

Een neveneffect van haar keuze was dat de vernederingen die slachtoffers van seksueel geweld vaak ondergaan in de rechtszaal, overduidelijk zichtbaar werden. Met in de hoofdrol de advocaten van de verdachten die geen middel schuwden om hun cliënten vrij te pleiten.

Assisenrechter Roger Arata deed zelf ook een duit in het zakje en vroeg Pelicot of ze ‘had ingestemd met de keuze van haar partners’

De favoriete strategie was het omkeren van de rol van slachtoffer en dader. ‘Ze heeft het uitgelokt’, klonk het. En: ‘Ze genoot ervan.’ Daarnaast was er het ontkennen of minimaliseren van wat er is gebeurd. ‘Je hebt verkrachting en verkrachting’, probeerde een advocaat de verkrachtingen van de slapende Pelicot te relativeren. Waarop zij woedend reageerde: ‘Als het slachtoffer zijn dochter of zijn moeder was, zou hij dat dan ook zeggen? Ik vind dit weerzinwekkend! Of het drie seconden duurt of een uur, verkrachting is verkrachting.’

Als reactie op uitspraken van een andere advocaat riep ze vertwijfeld uit: ‘Wat gebeurt hier eigenlijk? Willen ze van mij de schuldige maken?’ Assisenrechter Roger Arata deed zelf ook een duit in het zakje en vroeg Pelicot of ze ‘had ingestemd met de keuze van haar partners’. Waarop ze antwoordde: ‘De term “partner” is stuitend in dit verband! Nog maar eens: zoals ik eraan toe was, kon ik nergens meer antwoord op geven. Ik was in coma.’ En intussen bleven de advocaten maar hameren op het Franse principe ‘wie zwijgt, stemt toe’.

Aardverschuiving

Veel Fransen vragen zich niet alleen af of dat principe wel deugt, maar ook wat het zegt over de Franse man dat in een relatief kleine omgeving zoveel ogenschijnlijk normale huisvaders bereid bleken tot dit ernstige vergrijp. En dus rijst ook de vraag in hoeverre deze zaak een gedragsverandering teweeg zal brengen en vooroordelen rond verkrachting zal bestrijden. Buitenlandse media leven zich intussen uit. ‘Zal dit proces eindelijk de Franse houding tegenover seksueel geweld veranderen?’ kopte The Guardian bijvoorbeeld.

Eén ding staat vast: zonder de bewonderenswaardige moed van de 72-jarige Gisèle Pelicot was alles zeker bij het oude gebleven. Deze onopvallende grootmoeder — inmiddels de heldin van heel veel Franse vrouwen — lijkt nu al een aardverschuiving in de publieke opinie teweeg te hebben gebracht. Het einde daarvan is nog niet in zicht.

Roger Arata

Hoe één vrouw Frankrijk het schaamrood op de wangen bezorgde