De bekende Franstalige politicoloog Pascal Delwit (ULB) kent als geen ander het DNA van de PVDA. Dat er nu enkele verkozenen met veel misbaar zijn opgestapt, is voor Delwit een bevestiging dat alles bij de marxisten bij het oude blijft. ‘Raoul Hedebouw zal me tegenspreken, maar al in 2021 heeft de PvdA besloten dat ze niet echt willen regeren op gewestelijk niveau.’

Is het vertrek van Waals PVDA-parlementslid Jori Dupont eerder deze week het begin van een dissidentie? De Brusselse verkozenen Youssef Handichi en Soulaimane El Mokadem en Europees parlementslid Rudi Kennes gingen hem de afgelopen jaren al voor.

Pascal Delwit: Al vanaf de geboorte van AMADA (‘Alle Macht Aan De Arbeiders’, de voorloper van de PVDA, nvdr) begin jaren 1970 tot vandaag zijn er altijd al zulke vertrekkers geweest. Mensen die weggaan bij de communisten hebben dat altijd om erg uiteenlopende redenen gedaan. Een van de voornaamste is dat de PVDA extreem centralistisch is. Al van in de tijd van voorzitter Ludo Martens draait de partij rond één persoon, en vandaag draait de partij eigenlijk maar rond vier personen: Peter Mertens, David en Benjamin Pestieau en Kim De Witte. Deze vier hebben de macht in handen. Dit soort centralisme stuit sommige mensen tegen de borst. Bij Jori Dupont werd dat zeer aanschouwelijk toen het dagelijks bestuur van de PVDA hem van het dossier haalde waar hij het sterkst in was: de Waalse PFAS-vervuiling.

Een andere reden om de partij te verlaten is de financiële, en ook die reden gaat al lang mee. De PVDA bestaat uit drie lagen: de sympathisanten, het militerende midden en het partijkader. Het partijkader moet akkoorden sluiten met de partij over hun verloning. In het begin van de PVDA was de partij daarin hyperstreng en verdiende je eigenlijk nog minder dan een arbeider, de rest moest je afstaan. Die situatie is verbeterd, maar nog altijd krijgen politieke vertegenwoordigers van de PVDA vandaag hooguit een derde van hun totale loon, de rest gaat naar de partij. Er zijn van die momenten in een mensenleven dat ook voor PVDA’ers 2200 euro van de 7000 die ze netto verdienen bitter weinig is.

Vier personen hebben binnen de PVDA de macht in handen.

Let op: daarmee zeg ik niet dat de PVDA verlaten voornamelijk om geld draait. Dat is eigenlijk nooit de hoofdreden, maar speelt wel altijd op de achtergrond. Bij Youssef Handichi, die vandaag MR-lid is, en voor Soulaimane El Mokadem, die naar de PS trok, was dat net als voor Jori Dupont een van vele, vaak erg individuele, redenen om de partij te verlaten.

Welke rol speelt partijvoorzitter Raoul Hedebouw vandaag?

De PVDA opereert heel anders dan mensen denken. Kamerlid Raoul Hedebouw zetelt formeel gezien niet in het dagelijks bestuur, de echte leiders zijn mensen als Peter Mertens en David Pestieau, die om de zoveel tijd Hedebouw wel uitnodigen. Dat Hedebouw partijvoorzitter is komt overigens omdat de partij vanaf hun congres in 2021 vond dat ze zichtbaarder moest worden in Vlaanderen. Van de weeromstuit verschijnt Hedebouw minder in de Franstalige pers, waar het Charleroise kopstuk Germain Mugemangango in Wallonië almaar vaker het woord voert.

Zijn er dan helemaal geen interne problemen bij de communisten?

Een van de huidige problemen bij de PVDA is het groeiende wantrouwen tussen de oudere en de nieuwere generatie. Kort gezegd vindt de oudere garde de jongere te sociaaldemocratisch. Daarnaast leeft de vraag welke richting de partij uit moet, iets waar Jori Dupont rechtstreeks naar verwezen heeft door zich af te vragen of de PVDA eigenlijk ooit van plan is om aan de macht deel te nemen. Maar de precieze breuklijnen binnen de partij zijn een goed bewaard geheim omdat de PVDA strak geleid wordt en het dagelijkse bestuur niet vaak samenkomt.

Natuurlijk hebben de communisten vandaag ook af te rekenen met problemen die eigen zijn aan de sterke groei van de partij het voorbije decennium. Sinds 2014 beschikt de partij over federale, Brusselse en Waalse volksvertegenwoordigers en sinds 2019 over Vlaamse. Wat de PVDA niet voorzien had, was dat ze in 2024 wel in Vlaanderen en Brussel vooruitgingen, maar niet in Wallonië. Na de gemeenteraadsverkiezingen zijn er bovendien enkele onverwachte lokale coalities met hen gevormd in Wallonië en Brussel, terwijl ze hun bestuursmandaten in Zelzate en Borgerhout hebben moeten afgeven. Daarnaast bestaat er zowel in Vlaanderen met Bart De Wever als in Wallonië met Georges-Louis Bouchez de neiging om een politieke schutkring rond de communisten te leggen. Dat is een reëel probleem voor hen.

Er zijn coalities met de PVDA in Franstalig België. Is het dan wel realistisch om van een soort cordon sanitaire rond hen te spreken?

Een cordon sanitaire rond de communisten druist in tegen een zekere traditie in België: de communisten hebben na de Tweede Wereldoorlog al mee het land bestuurd en hebben ook in het verleden steden en gemeenten bestuurd, soms zelfs samen met liberalen. Als puntje bij paaltje komt is er geen vrees om met hen te besturen.

In Wallonië en Brussel is het daarom niet onmiddellijk denkbaar, maar wel mogelijk dat de PVDA ooit regionaal zal besturen. Er zijn verkennende gesprekken met hen geweest tijdens de Brusselse regeringsvorming die uiteindelijk op een njet van Vooruit-voorzitter Conner Rousseau zijn gebotst. En hoe rechtser de MR zich in Franstalig België opstelt, hoe meer er op Franstalig links stemmen opgaan om minstens met de PVDA te praten. Bij de PS stelt men zich vandaag trouwens soms de vraag of er met de MR nog coalities mogelijk zijn in 2029. De discussie over bestuursdeelname van de PVDA is met andere woorden niet weg. Maar wat de PVDA in de toekomst wil is onduidelijk: besturen of niet besturen? Normaal gezien zouden ze dit jaar een partijcongres moeten houden waar ze die kwestie moeten bespreken.

Op lokaal vlak is de partij voornamelijk pragmatisch. Dat was zo in de districtsraad van Borgerhout, waar de PVDA in 2012 aan de macht heeft kunnen deelnemen omdat het een uitgelezen manier was om de N-VA ergens naar de oppositie te verwijzen terwijl Bart De Wever burgemeester van de stad werd. En net op eenzelfde manier is de PVDA in 2024 een coalitiepartner geworden in Bergen. Burgemeester Nicolas Martin, zelf trouwens een erg rechtse PS’er, zag dat Georges-Louis Bouchez na een erg harde campagne tegen de socialisten eigenlijk niet zo sterk had gescoord en kon de woede van zijn fractie alleen temperen door met de PVDA in zee te gaan.

Is de PVDA nog grotendeels een leninistische partij, zoals Jori Dupont beweert? En kan je met zo’n partij überhaupt regeren?

(laconiek) Jori Dupont heeft niets onthuld dat een geheim was, althans niet voor mij. Ik bestudeer de communisten al jaren en al die jaren is de partij inderdaad marxistisch-leninistisch geweest én gebleven. De PVDA stuurt al jaren aan op een politieke “breuk” en laat in het midden wat ze daar exact mee bedoelt. In 2021 heeft de partij trouwens zelf de term “revolutie” van onder het stof gehaald. Maar evenzogoed blijft er binnen de partij een spanningsveld bestaan tussen de oudere en de nieuwere generaties over wat dat concreet betekent.

Eigenlijk hebben de communisten al in 2021 besloten dat ze niet willen regeren op gewestelijk niveau.

Raoul Hedebouw zal me tegenspreken, maar al in 2021 hebben de communisten eigenlijk besloten dat ze niet echt willen regeren op gewestelijk niveau. Op lokaal vlak kan je nog naar een hoger niveau wijzen als het fout loopt, maar ga je een trapje hoger, dan ben je natuurlijk zelf verantwoordelijk voor het beleid dat je voert. Daarom dat het congres dat de partij dit jaar moet houden zo interessant wordt: het zal bepalend zijn voor de bestuursdoelen van de communisten in aanloop naar 2029 en mogelijk ook voor het partij-DNA. Als je bestuurt komen er immers vanzelf spanningen tussen het ideaal en de pragmatiek.

Heeft de PVDA door in 2024 met alle geweld een ‘politieke breuk’ te willen nastreven niet een deel van de kiezers vervreemd, waardoor er in Wallonië een centrumrechtse coalitie gevormd kon worden?

(Denkt na) Dat is niet onzinnig als theorie, maar ik wil wel nuanceren. Het politieke en culturele gewicht van de PVDA heeft gewogen op de PS en Ecolo. Tussen 2019 en 2024 heeft de PS gedacht dat de campagne alleen maar over de PVDA zou gaan en dat de communisten het grote probleem waren. Van de weeromstuit was dat de marsrichting bij de PS. PS-voorzitter Paul Magnette heeft tegelijk Georges-Louis Bouchez onderschat, en dan vooral de manier waarop Bouchez campagne zou voeren. Hetzelfde geldt voor de PVDA: zij dachten vooral kiezers af te snoepen van de socialisten maar hebben de impact van Bouchezs campagne op een deel van de gewone man onderschat. De PS heeft zich vergist van tegenstander en de PVDA heeft de PS geholpen zich te vergissen van tegenstander, met andere woorden. Beide linkse formaties hadden niet door dat het politiek-culturele debat in Wallonië verschoof, terwijl Bouchez dat wel doorhad. Er leefde zo’n beetje de overtuiging dat Wallonië nooit rechts zou worden.

Is er eigenlijk een verschil in strategie tussen de Vlaamse en de Waalse PVDA?

Niet in strategie, maar wel in politieke context. Verhoudingsgewijs blijft de PVDA vooral sterk in Brussel en Wallonië, niet in Vlaanderen. In Vlaanderen heeft de PVDA de politieke context eigenlijk niet mee, op enkele regio’s als bijvoorbeeld het zuiden van Oost-Vlaanderen, de westkant van Vlaams-Brabant en Antwerpen na. In Wallonië horen de communisten bij het politieke landschap, behalve in de provincie Luxemburg. In Vlaanderen is het bovendien nagenoeg uitgesloten dat de PVDA ooit deel zal uitmaken van de Vlaamse regering.

Vanuit Franstalig oogpunt zeg ik u ook dat de PVDA ronduit anti-Vlaams is in Vlaanderen, terwijl de partij in Wallonië niet anti-Waals is. Wel integendeel: ze maakt deel uit van het Waalse politieke DNA, en dat al lang. Nooit hebben de communisten electoraal sterk kunnen scoren in Vlaanderen.

Heeft het Franstalige establishment, en de PS in het bijzonder, niet stilaan genoeg van het zogenaamde ‘antifascistische’ geweld tegenover de MR, zoals deze week bleek bij de omzichtige censuurkwestie op de Franstalige boekenbeurs?

Dat ligt moeilijk. Overal in Europa speelt de polarisering op en de PVDA onderhoudt die polarisering ook. Al zeker een jaar lang sturen de communisten aan op confrontatie met Georges-Louis Bouchez en zoekt Bouchez op zijn beurt de confrontatie met hen op. In Luik is dat lelijk uit de hand gelopen tijdens de herdenking van Minister van Staat Jean Gol. De PS heeft van zulk geweld een afkeer en probeert zijn eigen militanten ervan te weerhouden geweld te gebruiken. Wanneer Bouchez journalisten van de RTBF “Gestapo” noemt, bedaart dat de zaken niet. Een deel van de PS staat erbij en kijkt ernaar, en als gevolg daarvan wordt de partij almaar minder gehoord.

Rudi Kennes

Pascal Delwit: ‘De PVDA is anti-Vlaams in Vlaanderen, maar niet anti-Waals in Wallonië’