Het hek was voorgoed van de dam met de uitval van Donald Trump tegen de recente ondertekening door president Ramaphosa van de Zuid-Afrikaanse landonteigeningswet. Niet alleen bevindt ‘s lands deelname aan het Agoa-akkoord, waarbij 32 Afrikaanse landen een reeks producten vrij van invoertarieven naar Amerika kunnen uitvoeren, zich nu in de gevarenzone, de dreigementen tot herziening van de Amerikaanse financiële steun zijn reëel.

Al geruime tijd is er in de Verenigde Staten ontevredenheid over Zuid-Afrika’s buitenlands beleid. De goede betrekkingen van Pretoria met Rusland, China en Iran zijn Washington al enkele jaren een doorn in het oog. Het land zou zelfs in de toekomst de Chinese tegenhanger van de gps, Baidou, gaan gebruiken. Voeg daarbij de anti-westerse houding van BRICS, waarvan Zuid-Afrika ook lid is, en vooral de dagvaarding door Zuid-Afrika van Israël voor het Internationaal Gerechtshof.

In 2023 werd door Amerikaanse senatoren een conceptontwerp opgesteld of bepaalde landen nog wel aan de Agoa-voorwaarden voldoen. Onder voormalig president Biden werd de overeenkomst op de valreep voor een jaar verlengd, maar van Republikeinse kant willen heel wat leden Zuid-Afrika uit Agoa schoppen.

Harde aanpak

Hoe dan ook, al voor de verkiezingen van vorig jaar, gingen bij zowel Republikeinen als Democraten stemmen op om Zuid-Afrika aan te pakken. Huidig minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio boycotte een bijeenkomst met collega’s uit de G20 eerder deze maand in Johannesburg. De afwezigheid van Trump op de vergadering van de staatshoofden van diezelfde G20 in augustus in Zuid-Afrika — het land is voorzitter — is dus niet uitgesloten.

In ieder geval: mocht het land uit Agoa worden gestoten, betekent dit een zware klap voor de economie. 76 procent van de Zuid-Afrikaanse uitvoer — voor een waarde van 6,5 miljard dollar — naar de VS valt immers onder dit akkoord. Voeg daar aan toe dat de honderden miljoenen dollar steun die de VS in de voorbije jaren verstrekte ook op de helling komt, al zouden gezondheidsprogramma’s zoals de strijd tegen aids worden ontzien.

Onteigeningswet

Intussen was er ook Zuid-Afrika’s onteigeningswet. Prompt dreigde Trump met het afsnijden van alle toekomstige steunprogramma’s aan Pretoria tot een volledig onderzoek naar de zaak werd gevoerd. Deze wet is een oud zeer: al sinds de machtsoverdracht in 1994 in Zuid-Afrika werden allerlei pogingen ondernomen om grond in blank bezit naar zwarte boeren over te hevelen. Maar van een grote doorbraak was nooit sprake.

De nieuwe wet, goedgekeurd door het parlement toen het ANC er nog een meerderheid had, zou de overheid nu toelaten grond te onteigenen, mogelijk zonder vergoeding. Maar die parlementaire meerderheid is bij de laatste verkiezingen in 2024 verloren gegaan. Diverse partijen van de daarna gevormde regering van nationale eenheid – die zich vroeger in de oppositie tegen deze wet hadden verzet – blijven ze in vraag stellen, ook al omdat de ondertekening door de president achter hun rug was gebeurd.

Trumps aanbod om Afrikaners die het land willen verlaten op te vangen, leidde in een minimum van tijd tot 20.000 aanvragen. Maar het veroorzaakte ook grote verdeeldheid. Zo wordt de Solidariteit Beweging, een overkoepelende organisatie die 500.000 leden omvat waaronder veel Afrikaners, ervan beschuldigd de Amerikaanse president op het verkeerde pad te hebben gezet.

Compromis?

Van diverse kanten wordt dan ook voor overleg gepleit. Ook Solidariteit wees erop dat sancties veel meer de werkloosheid en dus meer radicalisme in de hand zouden werken. Er zou eerder tegen het ANC en haar leiders moeten worden opgetreden.

Intussen zou zowel een officiële regeringsdelegatie (met inbegrip van zakenlui) als een van Solidariteit naar Washington trekken om een en ander uit te leggen. Jaco Kleynhans, hoofd buitenlandse betrekkingen van Solidariteit, meende dat een te harde houding tegenover Zuid-Afrika het land nog meer in Chinees en Russisch vaarwater zou duwen.

Toch betwijfelt Kleynhans of Washington daadwerkelijk Zuid-Afrika’s Agoa-lidmaatschap zal beëindigen. Voor Donald Trump is Zuid-Afrika bijzaak, en zijn dreigementen zijn eerder op Peking en Moskou gericht. Volgens Ryan Cummings van het Amerikaanse Center for Strategic and International Studies zou zo’n harde Amerikaanse houding juist de invloed van die landen in Afrika, een continent rijk aan mineralen en een der snelst groeiende verbruiksmarkten ter wereld, eerder vergroten. Een compromis dringt zich dus op. Politicoloog Theo Neethling (universiteit Vrijstaat) wijst in dit verband naar BRICS-lid India dat toch een gebalanceerd buitenlands beleid voert. Vraag is alleen of de ideologisch behepte ANC dezelfde weg wil volgen.

Ryan Cummings

Zuid-Afrika onder Amerikaans vuur?