Ik verveelde me zo erg deze week dat ik plotseling De Morgen begon te lezen. Daarin stond een stuk van 42 professoren, allemaal emeriti aan onze universiteiten. Uitermate verstandige mensen dus, zelf ben ik immers ook professor emeritus. Dat stuk moet ik lezen, dacht ik meteen. Het zal me slimmer maken dan ik al ben, voorwaar niet eenvoudig, maar onmogelijk evenmin.

De geleerden bleken het over de regering-De Wever te hebben. Die vergist zich. ‘Ieder heeft recht op een menswaardig bestaan’, stond in de titel. En verder: ‘Door onnodig angst te zaaien over het budgettaire tekort, rechtvaardigt de regering-De Wever de afbraak van de sociale zekerheid van de komende generaties.’ De professoren hebben onmiddellijk alternatieven klaar, de vrucht van decennialang wetenschappelijk onderzoek: hogere belastingen voor de toplaag en extreme rijkdom beperken. Een mens moet er maar opkomen, denkt u ongetwijfeld. Maar daarvoor hebben we nu eenmaal universiteiten.

Tussen alle wervelende woorden en concepten in – solidariteit, geen verdeeldheid, versterking van sociaal weefsel – trok één korte passage mijn bijzondere aandacht: ‘Geen indexafbraak voor de hogere pensioenen.’ Door een duivels toeval blijkt het om de pensioenen van de professoren zelf te gaan.

Evidence based

Er zijn twee manieren om dat korte zinnetje te analyseren. De eerste is om het te beschouwen als de stem van de wetenschap. De professoren zijn experts die ‘evidence based’ kunnen bewijzen dat door een beperking van hun pensioenen de sociale welvaartstaat naar de haaien gaat. In dat geval moeten we ons bij hun conclusie neerleggen. Er zijn al genoeg wappies en wetenschappersontkenners die de meest vanzelfsprekende dingen in twijfel trekken, bijvoorbeeld dat de aarde niet plat is maar rond. Wellicht ook in uw eigen familie en vriendenkring.

Beeld u in dat de positionering van de emeriti niet volledig door hun expertise is ingegeven

Maar beeld u een ogenblik in dat de positionering van de emeriti niet volledig door hun expertise is ingegeven. Dat ze zich minder door wetenschappelijke data laten leiden dan door hun moreel kompas. En dat hun moreel kompas een weg toont die toevallig met hun eigenbelang samenvalt.

Laten we daar even op doorgaan. De professoren pleiten voor een volledige indexering van hun hoge pensioenen. Want die hebben ze. Tegelijk willen ze de afschaffing van managementvennootschappen. Want die hebben ze niet.

Het maatschappijmodel dat de emeriti bepleiten, past wonderwel bij de maatschappelijke positie van de gemiddelde professor

Het maatschappijmodel dat de emeriti bepleiten, past wonderwel bij de maatschappelijke positie van de gemiddelde professor. Arm is hij niet. Rijk evenmin. Een dure villa in het groen van Heverlee kan hij niet langer betalen, een comfortabel rijhuis in Kessel-Lo nog wel. Impliciet beschouwt hij zijn eigen financiële status als richtsnoer voor de rest van de samenleving.

Een mooi voorbeeld daarvan biedt professor Ingrid Robeyns, hoogleraar Ethiek van Instellingen aan de Universiteit Utrecht. Een paar jaar geleden pleitte ze voor een maximumvermogen van een miljoen euro per persoon. Voor de meeste professoren best aanvaardbaar. Voor de meeste ondernemers een prangende beperking, al kunnen ze ook failliet gaan.

Statusincongruentie

Zou het kunnen dat wat ‘ethiek’ of ‘filosofie’ wordt genoemd, vaak niet meer is dan een beredeneerde ondersteuning van de eigen positie in de samenleving? Zo pleitte de linkse Nederlandse journalist en aristocraat Sander Schimmelpenninck voor een maximaal vermogen van 25 miljoen euro. Dat voedt mijn vermoeden dat hij rijker is dan professor Ingrid Robeyns.

Bij veel academici is sprake van statusincongruentie. Ze worden gewaardeerd om hun expertise of zichtbare maatschappelijke bijdrage. Maar hun salaris en materiële positie – zeker in sectoren waarin ze weinig kunnen bijverdienen als zelfstandige – beantwoorden daar in veel gevallen niet aan. Er heerst een onevenwicht. Dat gegeven beïnvloedt hun denken. Soms onbewust. De statusincongruentie is een gedeeltelijke verklaring voor hun eerder groenlinkse maatschappelijke opvattingen. En voor hun soms geringe economische kennis, omdat hun vaste bezoldiging inhoudt dat ze zelden indringende financiële analyses moeten maken of risicovolle beslissingen dienen te nemen.

Een dief met filosofische achtergrond weet zijn daden als sociale herverdeling te kwalificeren

Het schijnbaar felle en bevlogen stuk van de 42 gepensioneerde academici in De Morgen is in die zin een verkapt pleidooi pro domo. Een krantenuitgever vindt altijd argumenten om de oppervlakkigheid van de sociale media aan te kaarten. Een slager zal veganisten op de gezondheidsrisico’s van hun levenswandel wijzen. Een dief met filosofische achtergrond weet zijn daden als sociale herverdeling te kwalificeren.

Zo ook pleiten academici, onder het mom van wetenschappelijke expertise en morele bevlogenheid, voor een maatschappijmodel dat hen goed uitkomt.

Dat is een beetje hypocriet, zeer zeker. Maar is het een ramp? Welnee. Het is trouwens niet omdat je voor je eigenbelang opkomt, dat je argumenten per definitie waardeloos zijn. Zoals, andersom, sommige altruïstisch bedoelde standpunten – volledige materiële gelijkheid voor iedereen bijvoorbeeld – volslagen onzinnig kunnen zijn.

Sander Schimmelpenninck

Waarom zijn academici links?