Het is in Duitsland opletten geblazen met een historische datum. Zeker als Hitler of het nationaalsocialisme ermee gemoeid zijn. Alternative für Deutschland (AfD) zal het geweten hebben…

Of de AfD nu extreemrechts, radicaalrechts dan wel rechts-populistisch is, leidt in de maatschappelijke ruimte steevast tot hevige discussies. Voor de Verfassungsschutz, de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst, is de AfD ‘gesichert rechtsextremistisch’, vrij vertaald: ‘Het staat vast dat deze partij extreemrechts is.’

Uiteraard vecht de AfD die classificatie aan, want dat kan een opstapje zijn naar een verbod. En in Duitsland dromen de gevestigde partijen er al lang van om de partij te verbieden. Maar tussen droom en daad staan loodzware procedures in de weg, om Willem Elsschot te parafraseren. Het is trouwens van 1956 geleden dat er nog een partij – de Kommunistische Partei Deutschlands (KPD) – verboden werd. Maar een partij kan het haar vijanden wel makkelijk maken. Bijvoorbeeld als ze met het vuur van symbolisch beladen data speelt.

De AfD plant haar volgende ‘Parteitag’ (partijcongres) op 3 en 4 juli 2026 in Erfurt, de hoofdstad van de Oost-Duitse deelstaat Thüringen. Dat is geen toeval: de partij staat heel sterk ‘im Osten’, in Oost-Duitsland. Bij regionale verkiezingen in 2024 haalde ze daar 34,3 procent; met een voorsprong van 0,8 procent op de christendemocraten van de CDU was ze de sterkste partij.

Björn Höcke, de voorzitter van de AfD-fractie in het deelstaatparlement van Thüringen, kan bogen op nationale bekendheid. Dat ligt onder andere aan ‘aangebrande’ uitspraken waarmee hij vaak in nationaalsocialistisch vaarwater verzeilt. Een Duitse rechtbank heeft daarom zelfs beslist dat elke burger hem straffeloos ‘fascist’ mag noemen.

Ruimer publiek

Is de datum die de AfD geprikt heeft voor haar partijcongres, misschien ook geen toeval, vragen historici en politici van andere partijen zich af? Het is dan precies 100 jaar geleden dat de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP) van Adolf Hitler haar tweede ‘Reichsparteitag’ in Weimar, twintig kilometer verderop, organiseerde.

Die partij had haar eerste partijcongres in 1923 in München gehouden, maar Hitler had na zijn mislukte putsch datzelfde jaar en zijn daaropvolgende gevangenisstraf spreekverbod in Beieren gekregen. Het partijcongres in Thüringen bood hem de kans weer een ruimer publiek te bereiken. Bovendien werd de jeugdorganisatie van de NSDAP, de ‘Großdeutsche Jugendbewegung’, die 4de juli 1926 omgedoopt in ‘Hitlerjugend’.

Signaal

De negatieve reacties bleven niet lang uit. Serap Güler (CDU), staatssecretaris bij het ministerie van Buitenlandse Zaken, zegde onomwonden: ‘Die bewusst gewählte Parallele zeigt wieder einmal, wes Geistes Kind die AfD ist.’ (‘De bewust gekozen parallel toont eens te meer aan, waarvan de AfD het geesteskind is.’)

Afd noemt het trekken van parallel tussen Weimar 1926 en Erfurt 2026 ‘dwangmatige instrumentalisering van de geschiedenis’

Jörg Ganzenmüller, directeur van het Hannah-Arendt-Institut für Totalitarismusforschung (Dresden), had het over ‘een bewuste symbolische daad’ waarmee de AfD enerzijds een ‘signaal van verbondenheid naar de extreemrechtse scène’ zou sturen – want die is ‘vertrouwd met de geschiedenis van de NSDAP’ – en anderzijds ‘de façade van burgerlijkheid’ overeind zou houden door zich van krommenaas te gebaren.

Volgens Rolf Mützenich, gewezen fractievoorzitter van de sociaaldemocratische SPD, maakt de AfD weer gebruik van ‘doelgerichte provocaties om aandacht op te wekken’. De woordvoerder van AfD-Thüringen Stefan Möller daarentegen noemde het trekken van een parallel tussen Weimar 1926 en Erfurt 2026 ‘een dwangmatige instrumentalisering van de geschiedenis.’

Alarm

De kwestie ‘AfD-Parteitag 2026’ toont eens te meer aan hoe explosief historische gebeurtenissen nog altijd nawerken in Duitsland, zeker als die met het nationaalsocialisme te maken hebben. Het is vaak op eieren lopen, en dat geldt niet alleen voor ‘rechtse’ partijen (in een land waar ‘rechts’ en ‘extreemrechts’ als synoniemen worden gebruikt).

Ook linkse politici kijken maar beter uit, zeker als ze uit Oost-Duitsland komen

Ook linkse politici kijken maar beter uit, zeker als ze uit Oost-Duitsland komen. Gesine Lötzsch bijvoorbeeld, die in 2011 als toenmalige voorzitster van de linksradicale Die Linke (en opvolgster van de SED, de leidende partij van de DDR), gezegd had: ‘Wegen naar het communisme kunnen we enkel vinden, als we ons op weg begeven en ze uitproberen, of het nu in de oppositie of in de regering is.’ Het ‘K-Wort’ (met de ‘K’ van ‘Kommunismus’) deed bij de gevestigde krachten het ‘communisme-alarm’ afgaan.

In het geval van de AfD ligt het allemaal nog veel gevoeliger wegens de snel gelegde link naar het Derde Rijk. We mogen ervan uitgaan dat links Duitsland zware tegenbetogingen tegen het partijcongres van de AfD in Erfurt zal opzetten. Geweld zal mee van de partij zijn.

Serap Güler

AfD moet op eieren lopen