“Rule, Britannia! Britannia rule the waves!” Deze regel uit een gedicht van James Thompson uit 1740, dat Thomas Arne later op muziek zette, werd tijdens de hoogdagen van het Britse rijk gebruikt om zijn macht, en vooral die van de Royal Navy, in de verf te zetten. Anno 2026 is die verf serieus afgebladderd: de ooit zo trotse Britse strijdkrachten zijn verveld tot een roestende sloep en de legertop waarschuwt nu dat ook dat dreigt te zinken.

Eeuwenlang stond de Britse marine bekend als de sterkste marine ter wereld. De Admiraliteit van Engeland stuurde een vloot aan die de wereldzeeën beheerste, vooral bedoeld om de handelsbelangen, kolonies en goederenschepen te beschermen. Zo’n tachtig jaar geleden kwam er een einde aan die dominantie.

Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog telde de Royal Navy dik 200 grote oorlogsschepen, twaalf vliegdekschepen en zo’n zeventien onderzeeboten. Doorheen de oorlog steeg dit aantal tot bijna duizend grote schepen. Maar de dominantie van de Britten kreeg een forse klap: op vijf jaar vielen er 50.000 doden en belandden duizenden schepen op de bodem van ‘s werelds oceanen. Uit de rook dook de Amerikaanse marine op, die voortaan de wereldzeeën zou domineren.

De Royal Navy van vandaag kan alleen maar naar zijn voorouder kijken zoals een kip naar de tyrannosaurus rex. De situatie is namelijk dramatisch, zo schetste Navy Lookout. ‘2025 was een jaar waarin de Royal Navy een zekere operationele geloofwaardigheid aan de dag legde, maar waarin gevestigde structurele zwakheden almaar moeilijker te negeren vallen’, vat het de situatie goed samen in een recent artikel.

Personeel

De Royal Navy telt anno 2025 63 schepen, waaronder twee vliegdekschepen, tien onderzeeboten en zo’n vijftien grote oppervlakteschepen, aangevuld met kleinere mijnenjagers en patrouilleboten. De Royal Fleet Auxiliary (RFA), dat ondersteuning levert (zoals bevoorrading op zee en amfibisch transport voor landingen), beschikt over tien schepen. Maar beide diensten worden geplaagd door ernstige personeelstekorten; door budgettaire problemen moeten verouderde schepen langer in dienst blijven, zelfs als die steeds meer onderhoud vergen.

De afgelopen drie jaar moest de marine maar liefst veertien platformen uit het water halen, waaronder één onderzeeboot, vier fregatten en twee landingsschepen. In dezelfde tijdspanne wist de marine amper één onderzeeboot in de vaart te brengen en kocht ze twee commerciële schepen om deze om te bouwen voor de RFA.

Bij grootschalige missies, of een oorlog, komt de Britse marine simpelweg schepen en personeel tekort om op grotere schaal of voor een langere periode te kunnen deelnemen.

Er zijn verschillende lopende programma’s ter vervanging van schepen en onderzeeboten, maar ook daar spelen personeelstekorten (bij de industrie) en budgettaire beperkingen de vloot parten.

In de praktijk betekent dit dat er van die globale arm van de Britse marine nog maar weinig overblijft. Een vliegdekschip krijgt een kleinere escorte (van andere schepen) dan normaal; in de Rode Zee slaagt de marine er niet in om permanent een oorlogsschip te plaatsen om de Britse en internationale koopvaardij te beschermen tegen aanvallen van de Houthi-rebellen. Bij grootschalige missies, of oorlog, komt de Britse marine simpelweg schepen en personeel tekort om hier op grote schaal voor een langere periode aan te kunnen deelnemen.

Wereldwijde tekorten

De problemen beperken zich niet tot de marine. Zo publiceerden het National Audit Office (NAO) en het Public Accounts Committee van het House of Commons in de afgelopen maanden kritische rapporten over de F-35B-vloot van de Royal Air Force. De NAO erkent wel dat het toestel ‘duidelijk beter is dan elk eerder Brits gevechtsvliegtuig’, maar geeft tegelijk aan dat oplopende vertragingen en kosten van het programma een probleem zijn.

De Britse luchtmacht identificeerde zeven verschillende missies waar de F-35B geschikt voor moet zijn. De NAO geeft aan dat de inzetbaarheidsgraad voor een van deze missies half zo laag ligt als gepland, en de toestellen maar een beschikbaarheidsgraad hebben van 33 procent.

Aan de basis van de problemen liggen (opnieuw) personeelstekorten en wereldwijde tekorten aan wisselstukken, waardoor al beslist werd minder te gaan vliegen met de jets. Maar het onderliggende probleem is opnieuw budgettair: het Britse ministerie van Defensie heeft tot nu toe al 11 miljard dollar uitgegeven aan het programma, een pak meer dan verwacht aan het begin ervan. Daardoor moest elders bespaard worden; verschillende luchtmachtbasissen krijgen nu niet de benodigde infrastructuur om met de F-35 te kunnen werken.

Geld

De problemen kunnen worden doorgetrokken naar de landmacht. Die telt vandaag zo’n 70.000 manschappen, maar heeft de grootste moeite die in grote aantallen te ontplooien. In het kader van een vredesmissie in Oekraïne wordt een missie met 7500 soldaten als het hoogst mogelijke geacht. Daarnaast is het nog het Ajax-debacle, waarbij productieproblemen het verdere gebruik van gloednieuwe (en jaren vertraagde) Ajax-pantservoertuigen stillegde, nadat crewleden ziek werden na trainingen in het voertuig.

Onderliggend schuilt één probleem: geld.

Onderliggend schuilt één probleem: geld. Het Britse leger zou maar liefst 28 miljard pond tekort komen voor de komende vier jaar om de huidige plannen de komende jaren te kunnen uitvoeren. Investeringen blijven uit door politieke onenigheid. Sir Richard Knighton, hoofd van de Britse strijdkrachten, moest in een hoorzitting erkennen dat het uitstellen of inperken van nieuwe programma’s tot de opties behoort, maar dat ook het ambitieniveau zou kunnen worden bijgesteld.

Toen James Thompson zijn gedicht schreef, had hij wellicht de wereldzeeën in gedachten. Eeuwen later slaat ‘waves’ toch vooral op die in het Kanaal of de Noordzee; van een dominantie op oceanen en continenten is voor het ooit zo trotse Britse Rijk al lang geen sprake meer.

Sir Richard Knighton

Britannia ‘rulet the waves’ niet meer