Eerder deze maand werd druk uitgeoefend op het Gentse stadsbestuur om de geplande werken in de vervreemde Brugse Poort in Gent uit te stellen tot na de ramadan. De contracten waren al te ver gevorderd om hierop in te gaan, maar het paarsgroene bestuur liet weten er in de toekomst zeker rekening mee te houden en de ‘signalen beter te zullen opvolgen’. Maar wat zijn die signalen? Kan elke etnische of religieuze minderheid het openbaar beleid doen ombuigen, of alleen de luidste? Of moet een overheid hierboven staan en het algemeen belang trachten te belichamen?

De Ramadan is gestart. Dat is de periode waarbij gelovige moslims voor zonsondergang niet eten of drinken. Dit jaar zal de periode een groot deel overlappen met de katholieke vasten, die start op Aswoensdag en eindigt op Pasen. Ik wens allen van goede wil een goeie en spiritueel verkwikkende vastenperiode, veel bezinning en karakteriële helderheid.

Moeien

Dat is een persoonlijke wens. Een overheid daarentegen dient zich daar beter niet te veel in te moeien. Het openbare en het persoonlijke zijn per definitie niet hetzelfde. Wel integendeel. Maar in Gent – de stad van licht en liefde – is er natuurlijk een lokale overheid die zich met alles moeit; om het te subsidiëren, te reguleren of te verbieden.

En een overheid die zich met alles moeit en zich met alles bezighoudt, kun je dan ook geregeld en vaak met succes aanschrijven en onder druk zetten. Zo was het dat begin februari enkele islamitische en Turkse handelaars in de Brugse Poort de Gentse schepenen van Mobiliteit en Economie – respectievelijk Joris Vandenbroucke (Vooruit) en Sofie Bracke (Open Vld) – aanschreven. Of de geplande werken in de vervreemde wijk niet konden uitgesteld worden tot na de ramadan. In de islamitische vasten wordt er immers niet minder, maar meer geconsumeerd en worden dus ook meer boodschappen gedaan. (Dat heeft te maken met de dagelijkse iftars rond zonsondergang – die uitgebreide feestmaaltijden inhouden, met vrienden en familie.)

De straatwerken in kwestie konden niet meer uitgesteld worden, aangezien de stad al een contract en uitvoeringsdatum was overeengekomen met een private aannemer. Maar de paarse schepenen zouden naar de toekomst toe ‘lessen trekken’ en de ‘signalen beter opvolgen’. Men zou er, met andere woorden, rekening mee houden.

Particularisme

Dat is opmerkelijk en roept enkele maatschappelijke vragen op, ook al gaat het finaal niet over een halszaak. Wel duidt het op een breder fundamenteel probleem van een multiculturele samenleving. Immers: hoe meer culturen en volkeren je binnen één maatschappij hebt, hoe meer belangen. En hoe groter de kans dat die belangen conflicteren. In dit geval: een religieus-economisch belang versus een planmatig openbaar belang rond wegenwerken.

Dat gegeven is op zich niet uniek: ook in een mono-culturele samenleving komen belangenconflicten voor. We organiseren de democratie om die conflicten te beheersen en op te lossen.

In een multicultureel model komt dat systeem evenwel op losse schroeven te staan. Door de plotse toename aan conflicten is een klassieke democratie met gedeeld burgerschap almaar minder in staat om al die conflicten te beheersen. Zo glijden we af van een gemeenschap (‘Gemeinschaft’) naar een samenleving (‘Gesellschaft’). En in de plaats van een democratie, verkrijgen we particularisme. Een particularisme dat niet decentraal van aard is zoals we dat kenden in onze streken in de middeleeuwen, maar een etnisch-tribaal particularisme.

De duiding hiervan in de Gentse gemeenteraad van februari leidde tot zenuwachtigheid op de groene banken. Raadslid Sophie Vanonckelen (Groen) had het over een ‘rechtse woordensalade’ die moest dienen als racistisch hondenfluitje. Dus een soort van extremistisch signaal dat alleen ingewijden kunnen horen en ‘een zeer duistere agenda’ dient. Immers, ‘er is geen mens die weet wat dat eigenlijk betekent’. En er zou helemaal niets zijn in de Brugse Poort als tribalisme, ‘alsof het zou gaan over stammentwisten’.

De hele uitwisseling werd sappig beschreven in HLN en De Gentenaar.

What’s in a name?

Dus wat is particularisme nu? Is het gewoon een fictie om haat jegens bruine of andersgekleurde mensen te verbergen? Welnee. Die haat bij ondergetekende is er niet, maar particularisme is tastbaar en echt.

Particularisme is een politiek systeem waar niet het algemeen belang wordt vooropgezet, maar almaar meer de particuliere belangen van de verschillende minderheden

Particularisme is een politiek systeem waar niet het algemeen belang wordt vooropgezet (aangezien er almaar minder algemeen belang is dat wordt gedeeld), maar almaar meer de particuliere belangen van de verschillende minderheden. Elke minderheid wil daarbij zoveel mogelijk zijn eigen gebruiken, belangen en leden beschermen, met segregatie en de erosie van burgerschap tot gevolg. We behoren niet horizontaal samen tot een natie en land, maar hebben een verticale individuele klantrelatie met een overheid. Elke groep probeert daarbij zoveel mogelijk zijn waarden en belangen te beschermen en af te dwingen, om als onderscheiden minderheid te kunnen blijven leven zoals men deed in het land van oorsprong.

En dat komt niet alleen tot uiting door eerder banale zaken zoals wegenwerken die moeten wijken omwille van een bepaalde periode die voor een bepaalde etnisch-religieuze groep belangrijk is. Die conflicten gaan onder meer over de positie van vrouwelijke leerkrachten in de klas die onder druk staat, tolken in de rechtbank en bij het OCMW, afwijkende uniformen van politieagenten, het met schrik doceren van de evolutieleer, de acceptatie van homoseksualiteit die opnieuw onder druk staat, zogenaamd ‘onzedige’ reclamebeelden in vervreemde wijken, het niet langer handen geven aan vrouwelijke politici, kerstmarkten die ‘wintermarkten’ worden, paaseieren die ‘zoekeieren’ worden, het dieet op openbare scholen tot de toename van gedwongen genitale mutilaties van kleine jongens of meisjes…

Door particularisme wordt dat minstens gedoogd, en veelal zelfs geregulariseerd. De uitzonderingen of aanpassingen worden een evident mechanisme om een intercultureel conflict te vermijden. Maar de gedeelde ruimte krimpt op die manier.

Tribalisme

En tribalisme dan? Ja, tribalisme kan gaan om zogenaamde ‘stammentwisten’. Die zijn ook niet vreemd aan de Brugse Poort. Vorig jaar nog waren er verschillende gewelddadige incidenten waarbij radicale pro-Turkse extremisten Koerdische zaken aanvielen. De politie moest er dagenlang waakzaam patrouilleren en er werd een samenscholingsverbod gehandhaafd. De oorzaak? Een ander intertribaal incident uit Limburg tussen Turken en Koerden, wat dan weer een resultaat is van de Koerdisch-Turkse spanningen in het Midden-Oosten.

Tribalisme gaat evenwel over meer dan ‘stammentwisten’. Het is vooral een stammenmentaliteit. In die zin gaat het hand in hand met particularisme. Het betekent dat de hoogste loyaliteit de eigen etnoculturele stam is.

Dat is geen fictie, niet binnen de Brugse Poort en niet binnen multicultureel België. Hierdoor haalt Erdoğan nergens anders meer stemmen dan in ons land. Daarom worden er tijdens verkiezingen in de Brugse Poort of andere vervreemde wijken posters van alle politieke kleuren opgehangen, zolang de kandidaat in kwestie de juiste etnisch-tribale kleur heeft. Daarom worden partners uit het oorsprongland gehaald en worden vreemde thuistalen na drie generaties nog altijd gedoceerd en thuis primair gesproken. Daarom worden vlaggen uitgerold van landen waar men niet wil wonen. En daarover waken schimmige organen als Diyanet, clanouderen en gesubsidieerde vzw’s.

Woke identiteitsdenken

Je moet overigens niet van allochtone komaf zijn om een stammenmentaliteit te hebben. Binnen de partij van Sophie Van Onckelen zijn vooral ‘witte’ Vlamingen ermee bezig om elkaar te tackelen. Jong Groen haalde zo hard uit naar de ‘te oude en witte mensen’ binnen de partijleiding in 2023. De toenmalig slechte peilingen (die realiteit werden in juni 2024) zouden veroorzaakt zijn doordat een aantal blanke mensen binnen de partijleiding dus een verkeerde etnie en leeftijd hadden.

Ook dat woke identiteitsdenken is een soort van stammenmentaliteit: eerst de ‘juiste pedigree’, dan de rest

Het zou finaal ook – de nochtans zeer ervaren, intelligente, maar mannelijke – Filip Watteeuw intern parten spelen, ten voordele van Hafsa El-Bazioui. Ook dat woke identiteitsdenken is een soort van stammenmentaliteit: eerst de ‘juiste pedigree’, dan de rest.

Putnam

Wat betekent dat nu allemaal? Is de toekomst van het Avondland in het gedrang als er eens wegenwerken worden verlegd? Allicht niet, en natuurlijk zijn er grotere uitdagingen. Maar whataboutism mag niet kleinere zaken het recht ontnemen om aangekaart te worden, zeker en vast als die het kleinere deel zijn van een grotere problematiek.

Waar eindigt immers het uitzonderingsdenken? Als wegenwerken moeten verlegd worden omwille van de ramadan, wat met het hindoeïstische navratri? Of het joodse Jom Kipoer, de boeddhistische vassa-periode? Is het een kwestie van iedereen gelijk voor de wet, of een kwestie van wie de luidste minderheid heeft, zoals Nassim Nicholas Taleb beschreef in diens boek ‘Skin in the game’?

En die grotere problematiek, het eroderen van onze culturele sociale cohesie en gemeenschappelijke ruimte door multiculturalisme, is zeker en vast een existentiële problematiek. Gedeelde activiteiten, waarden, normen, gebruiken en wetten vormen de lijm die een natie samenhoudt. Multiculturalisme vormt dan een oplosmiddel, geen verrijking. Het verengt toekomst tot afkomst. Het boek ‘Bowling Alone’ door socioloog Robert Putnam is intussen 30 jaar oud, maar de lessen eruit zijn actueler dan ooit.

We delen almaar minder, en bowlen almaar meer alleen. Gelukkig kun je nu wel na het bowlen naar gesubsidieerde ‘safe spaces’ of publieke genderneutrale toiletten, gebouwd buiten de ramadan. Maar is dat dan de toekomst die we willen?

Sophie Vanonckelen

Particularisme in Gent, de stad van licht en liefde