‘Onaanvaardbaar en echt moeilijk te begrijpen’, zo noemde de directeur van Handicap International België de beslissing van Oekraïne om uit het Verdrag van Ottawa te stappen. Dat verbiedt lidstaten om landmijnen die gebruikt kunnen worden tegen burgers in te zetten, te produceren of te stockeren. Zelensky noemt dergelijke antipersoonsmijnen dan weer ‘een verdedigingsmiddel zonder alternatief’. Wie heeft gelijk?

Het Verdrag van Ottawa en de Clusterconventie — die het gebruik van clustermunitie verbiedt — zijn twee van de belangrijkste verdragen binnen het oorlogsrecht. Het eerste, van toepassing sinds 1999, bepaalt dat ondertekenende landen geen antipersoonsmijnen mogen gebruiken, opslaan of maken. Dit soort mijnen is specifiek bedoeld om vijandige soldaten te doden of verwonden, waarbij het overweldigen van de medische steun achter de linies een secundair doel is.

De Russen zetten massaal antipersoonsmijnen in tegen Oekraïne: in april 2023 zou maar liefst 174.000 vierkante kilometer aan Oekraïens grondgebied omgetoverd zijn tot mijnenveld, vaak met een combinatie van antitank- en antipersoonsmijnen. Ook is regelmatig vastgesteld dat de Russen antipersoonsmijnen verstoppen onder de lichamen van dode Oekraïense soldaten — om zo hulpverleners en andere militairen te treffen die de lichamen willen bergen.

Burgerslachtoffers

Onderzoek van onder meer Human Rights Watch toont aan dat vooral burgers het slachtoffer worden van antipersoonsmijnen. Ze worden over een grote oppervlakte verspreid door ze in containers af te vuren met artillerie of gevechtsvoertuigen en worden na een conflict vaak niet opgeruimd, met alle gevolgen van dien.

Sommige mijnen lijken wel speelgoed, met alle risico’s van dien voor kinderen

Zo is er de Russische PFM-1 of ‘vlindermijn’. Deze ziet eruit als een blad van een boom, is geschilderd in grondkleur en werd in grote aantallen verspreid over de slagvelden in Afghanistan en Oekraïne. Van de BLU-43, de Amerikaanse tegenhanger, liggen er nog miljoenen in Laos en Vietnam.

Sommige mijnen worden uitgeruist met zelfvernietigingsmechanismen met timers, maar zeker de Russische varianten werken niet naar behoren. De vorm van sommige mijnen lijkt bovendien bijna op speelgoed; de slachtoffers vandaag zijn dan ook heel vaak kinderen, die de mijnen vinden en oprapen.

Ongelijke strijd

In totaal ondertekenden 133 landen het Verdrag van Ottawa. Ontbraken: de Verenigde Staten en Rusland. Oekraïne ondertekende het verdrag wel en kwam zo in een ongelijke strijd terecht toen de Russen in 2014 het land binnenvielen. De Oekraïners zagen hun troepen sneuvelen door antipersoonsmijnen, maar hadden deze zelf niet ter beschikking. Als defensief middel zijn ze echter wel nuttig, om de vijand de toegang tot bepaalde gebieden te ontzeggen. Op die manier zijn in dat gebied minder manschappen nodig om het te bewaken en te verdedigen.

Zelensky: er is geen alternatief als defensief middel

Volodymyr Zelensky’s uitspraak dat er ‘geen alternatief is voor antipersoneelsmijnen als defensief middel’ is dan ook niet onlogisch. De Oekraïense president maakte intussen bekend dat zijn land uit het Verdrag van Ottawa wil stappen. Oekraïne kreeg intussen al antipersoonsmijnen geleverd door de Verenigde Staten. Het land zette ze eigenlijk ook al langer in, maar de Amerikaanse munitie is moderner dan de Russische mijnen en het zelfvernietigingsmechanisme met timer werkt ook beter. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat er toch geen mijnen kunnen blijven liggen die in de volgende jaren voor onschuldige slachtoffers kunnen zorgen.

Russische buren zeggen verdrag op

Oekraïne is niet het enige land dat heil ziet in antipersoonsmijnen als zogenoemd ‘area denial weapon’ — een wapen om de vijand de toegang tot een gebied te ontzeggen. Ook Finland, de Baltische landen en Polen maakten in juni van dit jaar hun terugtrekking uit het Verdrag van Ottawa officieel. Het zijn niet toevallig net vijf landen die een grens delen met Rusland.

Geen van hen ondertekende de Clusterconventie toen die in 2008 voorlag. Dat verdrag verbiedt de opslag, inzet of productie van clustermunitie, een type bom of granaat dat kleine explosieve ladingen verspreidt over een groot gebied. Ook hierbij is de bedoeling om grote groepen vijandelijke soldaten of voertuigen uit te schakelen. Daarnaast kan clustermunitie ook gebruikt worden om infrastructuur zoals landingsbanen te vernietigen.

Net zoals bij antipersoonsmijnen ligt het probleem vooral bij de risico’s voor burgers, zowel tijdens een aanval als nadien. Uit informatie van Amerikaanse beambten blijkt dat tot 40 procent van de ‘submunities’ (de kleine explosieve ladingen binnenin, red.) van Russische clusterbommen niet ontploffen en dus blijven liggen. Langs Oekraïense kant (dat voornamelijk Amerikaanse clusterbommen inzet, afgevuurd met HIMARS-raketartillerie) ligt die zogenoemde dud rate een pak lager, op 14 procent. Maar als je weet dat één granaat of bom tussen 72 en 88 bommetjes bevat, blijft dat toch een aanzienlijk deel dat blijft liggen op het slagveld.

Letland volgende slachtoffer?

Hoewel clustermunitie en antipersoonsmijnen dus tot veel burgerslachtoffers kunnen leiden, bieden ze een groot voordeel voor verdedigende landen. De Oost-Europese landen beschikken niet over de mankracht of het wapenarsenaal waarover Rusland beschikt, dus zoeken ze naar alternatieve wapens om dat nadeel weg te werken. Dat Oekraïne snel naar drones greep om de Russen te bestrijden, is daar een onderdeel van, net zoals de inzet van clusterbommen en mijnen.

De vrees van de Oost-Europese landen dat Rusland een van hen binnenkort kan aanvallen, wordt versterkt door Russische troepenbewegingen. Zo is Rusland bezig met een troepenopbouw aan de grens met Letland, schrijft Hlib Parfonov, militair analist bij de Amerikaanse denktank The Jamestown Foundation. Rusland verzamelt er trouwens niet enkel manschappen, maar ook materieel: de modernste Russische en Noord-Koreaanse artilleriesystemen bereiken Oekraïne niet, maar blijven hangen in de ruimere regio rond de Letse grens.

Rusland is bezig aan een troepenopbouw aan de grens met Letland

Ook de Belgische generaal-majoor Stéphane Dutron, chef van de militaire inlichtingendienst ADIV, bevestigt dat het moderne Russische materieel dat van de fabrieksband rolt niet naar Oekraïne gaat, maar naar Russische troepen aan de grens met NAVO-landen.

Dat tegelijk Wit-Rusland — het andere buurland van Letland — snelwegen, bruggen en spoorwegen vernieuwt en opslagloodsen optuigt, betekent volgens Parfonov weinig goeds. En zo lijken twee van de belangrijkste verdragen binnen het oorlogsrecht, ondertekend na het einde van de Koude Oorlog, de eerstvolgende oorlog op Europese bodem niet te overleven

Stéphane Dutron

Oorlogsrecht overleeft oorlog niet