Wie schrijft over polarisatie in de Verenigde Staten komt geen onderwerpen tekort. Hij kan schrijven over de voortdurende invloed van religie, wereldlijk of niet. Hij kan ook schrijven over de uitbuiting van raciaal tribalisme, ter linkerzijde en, in mindere mate, ter rechterzijde. In politieke termen kan hij zich toeleggen op de verdelende campagne van Barack Obama in 2012 of die van Donald Trump in 2016. Gelukkig kan hij ook over andere, iets luchtiger zaken schrijven, zoals de politisering van komedie. Al is ook dat eigenlijk niet om te lachen.

‘Al lachend spreekt de zot de waarheid.’ Een clown kan veel zeggen zonder in de problemen te komen. Toch zolang hij ook als clown erkend wordt. Verandert een komiek van een clown met politieke grappen in een politicus die af en toe ook aan het lachen brengt, dan verandert zijn positie in de maatschappij. Wat ook verandert is de kritiek die hij redelijkerwijze mag verwachten. Want een clown die politicus wil spelen, moet ook de nieuwe spelregels aanvaarden.

Om te lachen

De voorbije vijftien jaar vond een belangrijke evolutie plaats in de lachindustrie, vooral op televisie maar zeker ook in theaterzalen. Het belangrijkste oogmerk van komieken veranderde van laughter (gelach) in clapter, een samentrekking van laughter en clapping (geapplaudisseer). Geen betere voorbeelden zijn de gastheren van de bekendste latenightshows, zoals Seth Meyers, Stephen Colbert en de intussen ook in Vlaanderen bekende Jimmy Kimmel.

De lijn tussen de politieke clown en clowneske politicus is niet altijd even duidelijk.

‘Clapter’ is het resultaat van door het publiek goedgekeurde politieke statements verhuld in een mopformaat. Die verhulling is meestal niet bijzonder verfijnd, waardoor de lijn tussen de politieke clown en clowneske politicus niet altijd even duidelijk is. Daar heeft de verkleutering van de politiek natuurlijk ook heel wat mee te maken. Donald Trump is, naast president, ook stand-upcomedian, zeker tijdens zijn campagnebijeenkomsten. Millennials en Gen Z’ers van hun kant injecteerden online memecultuur in de partijpolitiek. Het is allemaal maar om te lachen.

Leiderschap

Komieken mogen natuurlijk de politieke toer opgaan. Wat ze niet mogen, is zich verstoppen achter hun clownsneus wanneer ze op hun overduidelijk politieke statements worden aangesproken. Maar dat doen ze voortdurend, wat bijzonder schadelijk is voor het politiek discours in de Verenigde Staten. Clapter-clowns die zich ook opwerpen als politiek analist of opiniemaker, maar bijzonder boos worden wanneer hun analyses of opinies onder vuur genomen worden. ‘Hey, het is maar om te lachen.’

Clowns die zich opwerpen als politiek analist of opiniemaker, maar bijzonder boos worden wanneer hun analyses of opinies onder vuur genomen worden.

Deze trend kadert binnen een ruimere vermenging van politiek en entertainment. Amerikanen – en Europeanen, we zijn niet immuun – zoeken moreel en maatschappelijk leiderschap bij acteurs, auteurs en zangers. Artiesten die zichzelf ook uitermate geschikt vinden om een dergelijke rol op te nemen om ‘hun’ zaak te promoten: van klimaatverandering over lgbtq-rechten tot Gaza. Celebrity’s zijn bekend, en naar bekende mensen wordt geluisterd.

Maar de kwestie met komieken is nog net iets anders. Wanneer U2-frontman Bono preekt over de humanitaire noden in Afrika, twijfelt niemand aan de oprechtheid van zijn engagement. De Ierse zanger zal ook nooit beweren dat zijn reis naar Ethiopië niets te betekenen had omdat hij ‘maar een muzikant is’. Zangers zingen, maar ze doen ook andere dingen en erkennen dat ze op die andere dingen kunnen worden aangesproken. Dat doen comedians, meestal van linkse signatuur, doorgaans niet.

Truth to power

Nu kan ook een politieke clown nuttig zijn. Door moeilijke waarheden te verkondigen, waarheden die instellingen op hun grondvesten doen daveren en irrationele taboes doorbreken. Door, met andere woorden, moedig te zijn. Het probleem is natuurlijk dat hedendaagse komieken helemaal niet moedig zijn, maar zich net wentelen in de veilige, dominante cultuur. Ze doen alsof ze onzegbare zaken zeggen, maar geen woord dat uit hun mond komt brengt ook maar iemand in de problemen. Al zeker niet henzelf.

De kroonprins wil de economie van zijn land diversifiëren, en toerisme van apathische westerlingen met goedgevulde zakken is één manier om dat te doen.

Enter: het Riyadh Comedy Festival in Saoedi-Arabië. Enkele supersuccesvolle Amerikaanse komieken kwamen grappen vertellen voor (zeker niet over) de islamitische dictatuur van kroonprins Mohammad bin Salman. Dat deden ze voor het olie- en bloedgeld van de Saoedische royals, ondanks de mensenrechtenschendingen die inmiddels deel uitmaken van de nationale identiteit. De kroonprins wil de economie van zijn land evenwel diversifiëren, en toerisme van apathische westerlingen met goedgevulde zakken is één manier om dat te doen.

Een moppenfestival in Saoedi-Arabië lijkt dan ook wat op een NAVO-top in Moskou. Het vrije woord, dat centraal staat in stand-upcomedy, bestaat immers niet in de soennitische monarchie. Gelukkig bleken de organisatoren redelijk en compromisbereid.

Bill Burr, in zijn thuisland een uitgesproken tegenstander van het ‘autoritaire’ Witte Huis, tekende ook present in Saoedi-Arabië. Hij liet weten dat hij daar over maar twee onderwerpen niet mocht spreken: de islam en de koninklijke familie. Over de pilaren van de Saoedische staat, dus. Lachen met Israël, dat mocht hij natuurlijk wel. Truth to power noemt men dat.

Stephen Colbert

Het is maar om te lachen