Amper drie maanden geleden kwam in Hongarije een einde aan een politiek tijdperk: na zestien jaar verloor Viktor Orbán de macht. Zijn voormalige partijgenoot Péter Magyar leidde de centrumrechtse Tisza-partij naar een verpletterende verkiezingsoverwinning: 53,2 procent van de stemmen en 141 van de 199 parlementszetels. Daarmee beschikt Tisza over de tweederdemeerderheid die nodig is om op haar eentje de grondwet te wijzigen.

Magyar beloofde niet alleen een andere regering, maar een ander Hongarije. Hij zou de rechtsstaat herstellen, corruptie bestrijden en de instellingen bevrijden uit de greep van Fidesz, de partij van Orbán.

De nieuwe regering laat er geen gras over groeien: in nauwelijks enkele weken verloor de president zijn ambt, moesten rechters vertrekken en vielen speurders binnen bij een datacentrum van Fidesz. Voor de ene is dat de noodzakelijke ontmanteling van een corrupt systeem, voor de andere gebruikt Magyar gewoon de wapens van Orbán tegen Orbán.

President schaakmat gezet

De meest zichtbare ingreep trof president Tamás Sulyok: hij was in 2024 door de Fidesz-meerderheid verkozen en weigerde na de verkiezingsnederlaag van Orbán zelf op te stappen. Daarop wijzigde Tisza de grondwet, zodat Sulyoks mandaat onmiddellijk kon worden beëindigd. De president ondertekende de tekst omdat hij naar eigen zeggen juridisch geen andere keuze had, maar waarschuwde dat de ingreep de rechtsstaat schaadde.

Magyar legt niet alleen zijn voorgangers, maar ook zichzelf een grens op

De zoektocht naar een opvolger verliep al even onstuimig. Magyar schoof schaaklegende Judit Polgár naar voren als een onafhankelijke figuur die het verdeelde land opnieuw kon verenigen. Een dag later bedankte zij voor de eer. Ze voelde zich niet sterk genoeg om die ‘historische verantwoordelijkheid’ te dragen. Magyar kreeg daarop het verwijt dat hij te snel had gehandeld en nauwelijks ruimte had gelaten voor overleg. Reuters meldde dat het parlement nu een tijdelijke president moet kiezen, in afwachting van de nieuwe grondwet.

Ook het Grondwettelijk Hof wordt hervormd: rechters moeten voortaan op hun zeventigste vertrekken. Daardoor verliest onder anderen Péter Polt, een bondgenoot van Orbán, zijn functie als voorzitter van dat hof. Tegelijk beperkte Tisza het premierschap tot twee termijnen van telkens vier jaar. Magyar legt dus niet alleen zijn voorgangers, maar ook zichzelf een grens op.

‘Een jaar nul’

Frank Füredi, directeur van de conservatieve denktank MCC Brussels, die nauw verbonden is met het politieke project van Orbán, gelooft niet dat Magyar de democratie herstelt. Volgens hem probeert Tisza vooral alle sporen van het vorige bewind uit te wissen. ‘De regering verkeert in een echte wraakmodus’, zegt Füredi aan Doorbraak. ‘Ze wil een soort jaar nul creëren: alles wat voordien bestond, moet verdwijnen en plaatsmaken voor een nieuw systeem.’

Een grondwet wijzigen is niet hetzelfde als een parkeerboete uitschrijven

Dat Tisza formeel over voldoende zetels beschikt om de grondwet te veranderen, vindt hij geen afdoend antwoord. ‘In een echte democratie gebruik je je macht niet zomaar om voldongen feiten te scheppen. Je voert eerst een nationaal gesprek. Een grondwet wijzigen is niet hetzelfde als een parkeerboete uitschrijven.’

Het hardste voorbeeld is volgens hem de inval bij een datacentrum waarvan Fidesz gebruikmaakt. Speurders namen er servers in beslag in een onderzoek naar mogelijke verduistering van omgerekend 46 miljoen euro aan cultuursubsidies. Zes huidige en voormalige functionarissen worden verdacht. Het geld zou onder Orbán vooral naar artiesten en organisaties met banden met Fidesz zijn gevloeid. Associated Press omschrijft het onderzoek als een van de grootste zaken sinds de machtswissel. ‘Wanneer je de databanken en communicatiemiddelen van een partij overneemt, probeer je die partij kapot te maken’, zegt Füredi. ‘Zoiets is sinds het communistische regime niet meer gebeurd.’

Democratisch mandaat

Júlia Pőcze, onderzoekster bij de Brusselse denktank CEPS en gespecialiseerd in de rechtsstaat, begrijpt waarom de beelden vragen oproepen. Ze ontkent ook niet dat wraakgevoelens meespelen. Toch ziet ze een wezenlijk verschil met Orbán. ‘Tisza heeft hiervoor een democratisch mandaat gekregen’, zegt Pőcze. ‘De partij heeft tijdens de campagne openlijk beloofd dat ze corruptie binnen de overheid zou onderzoeken en mensen ter verantwoording zou roepen die zich met publiek geld hebben verrijkt.’

Volgens haar kan de inbeslagname van de servers daarom niet los worden gezien van het onderzoek naar de cultuursubsidies. De inval bemoeilijkt tijdelijk de werking van Fidesz, erkent ze, maar gezien de omvang van de vermoedelijke fraude noemt ze de maatregel waarschijnlijk proportioneel.

De echte breuk begint pas wanneer Magyar zichzelf beperkingen oplegt die Orbán nooit heeft aanvaard

Toch geeft ook Pőcze Magyar geen blanco cheque. De echte test volgt bij de nieuwe grondwet en kieswet. Orbán bouwde een kiessysteem dat de grootste partij buitenmatig beloont, Tisza profiteert daar vandaag zelf van. ‘Als de regering waarborgen invoert die precies de macht beperken waarover ze nu beschikt, weten we dat ze het systeem werkelijk wil herstellen. Anders kneedt ze het misschien alleen naar haar eigen vorm.’

Daar ligt de grens tussen herstel en afrekening. Niet het aantal Fidesz-getrouwen dat zijn functie verliest, bepaalt of Hongarije opnieuw democratischer wordt. Wel de onafhankelijkheid van de onderzoeken, de procedures die Tisza volgt en de bescherming die ook haar tegenstanders krijgen. De echte breuk met Orbán begint pas wanneer Magyar zichzelf beperkingen oplegt die Orbán nooit heeft aanvaard.

Tamás Sulyok

Hongarije na Orbán: democratisch herstel of politieke afrekening?