Het Afrikaans Nationaal Congres (ANC), de politieke partij die in 1994 in Zuid-Afrika aan de macht kwam, heeft nooit haar marxistische retoriek uit de bevrijdingsstrijd kunnen loslaten. De apartheid krijgt tot vandaag de schuld van alles wat er misloopt in het land. Bovenaan staat nog steeds de strijd tegen ‘het blanke monopoliekapitaal’. Terwijl regionale of etnische verzuchtingen worden verworpen; ze vormen immers ‘een terugkeer naar de apartheid’.

Zo werd Zuid-Afrika een strakke, door de partij geleide unitaire staat waarvan de bevolking op termijn tot één natie moet uitgroeien. Dit betekent één taal, het Engels, en het Afrikaans betaalde hiervoor de prijs. Van de vroegere Afrikaanstalige universiteiten blijft maar één over: Potchefstroom. Het aantal Afrikaanstalige middelbare staatsscholen verminderde de voorbije vijf jaar van 1200 tot 900. Voor velen staat de recente BELA-wet, waarbij de provinciale onderwijsdepartementen het laatste woord krijgen in het taal- en toelatingsbeleid in de staatsscholen, voor verdere verengelsing. Onafhankelijk commentator Theuns Eloff vatte het duidelijk samen: ‘De minderheden blijven welkom in Zuid-Afrika, maar dan zonder hun taal en cultuur.’

Transformatie

Economisch werd transformatie het codewoord. Blanke kaders werden vervangen door (onvoldoend opgeleide) zwarten. De ‘rechtstellende actie’ (positieve discriminatie) moest de achtergestelde bevolkingsgroepen kansen geven, maar gooide de deur dicht voor jonge blanken die de apartheid nooit hebben gekend.

In totaal kent Zuid-Afrika vandaag 142 rassenwetten.

Er kwamen quotawetten waarbij – tot in sportploegen toe – de samenstelling op de werkvloer moest overeenkomen met de bevolkingssamenstelling (80 procent zwarten, 7,5 procent blanken, 8 procent kleurlingen en 2,7 procent Indiërs). In totaal kent Zuid-Afrika vandaag 142 rassenwetten. In de toekomst zou zelfs het aantal blanke mannen in sommige sectoren tot 4 procent moeten afnemen. Allemaal maatregelen die door de vakbond Solidariteit en mensenrechtenorganisatie Afriforum gerechtelijk werden en worden aangevochten.

Nefast

Die transformatiepolitiek bleek trouwens economisch nefast. In het kader van de ‘Swart Ekonomiese Bemagtiging’ (SEB) moeten bedrijven tot 30 procent van hun aandelen aan de ‘historisch benadeelde groepen’ overdragen. SEB schrikt echter investeringen af en de beoogde gelijkheid werd er één naar beneden toe. Bovendien kost SEB volgens het Instituut van Rassenverhoudingen veel geld dat, zegt professor Gumede (universiteit Witwatersrand), in de zakken van een honderdtal mensen bleef hangen. Terwijl de meerderheid van de zwarten arm bleef.

Officieel is 30 procent werkloos, in werkelijkheid bedraagt de werkloosheid 46 procent. Die werkloosheid vormt de ideale voedingsbodem voor criminaliteit. Zuid-Afrika was altijd al een gewelddadig land; met meer dan 25.000 moorden per jaar staat het aan de top. Daaronder de 3000 plaasmoorde, de moorden op blanke boeren, hun familie en personeel. Alhoewel je niet van genocide kan spreken, vallen ze toch op door de wreedheid.

Corruptie

Zuid-Afrika kreeg ook af te rekenen met een torenhoge corruptie. In de ANC-staat werden overal vriendjes aangesteld die mee konden profiteren. Vooral onder president Jacob Zuma (2009-2018, in 2024 uit de partij gezet, nvdr.) volgden de schandalen elkaar op: een wapenaankoop die hem persoonlijk verrijkte, de werken op staatskosten aan zijn wooncomplex in KwaZulu-Natal, zijn lucratieve betrekkingen met de Indische Gupta-zakenlui en wat in Zuid-Afrika ‘staatskaping’ heet. Een corruptie die doordrong op alle niveaus en waarbij politici niet enkel de misdaad gedogen, maar er zelfs aan deelnemen.

De ANC bestaat uit een hoop concurrerende facties waarbij politieke moorden niet zijn uitgesloten.

De partij zelf bestaat trouwens uit een hoop concurrerende facties waarbij politieke moorden niet zijn uitgesloten. Zelfs politie en gerecht werden aangetast. Het korps zag al negen chefs elkaar opvolgen, om over de lagere niveaus maar te zwijgen. In juli ontplofte de bom. Senzo Mchunu, minister van Politie en genoemd als kandidaat-opvolger van huidig president Cyril Ramaphosa, werd noodgedwongen opzijgeschoven omwille van zijn betrekkingen met een dubieuze zakenman die werd beschuldigd van drie moorden.

Op een kruispunt

De verkiezingen in 2024 gooiden na dertig jaar roet in het ANC-eten. Voor het eerst verloor de partij haar meerderheid — ze haalde nog 40,2 procent van de stemmen. Via een regering van nationale eenheid met negen andere partijen en partijtjes probeert ze het heft in handen te houden, wat geregeld tot strubbelingen leidt.

De ANC staat nog stevig op het platteland, maar de zwarte stedelijke middenklasse is ze al kwijt.

De grootste uitdaging voor de partij kwam er echter met het aantreden van de Amerikaanse president Donald Trump. Verbolgen over Pretoria’s vriendschappelijk betrekkingen met Rusland, China en Iran maar vooral over Zuid-Afrika’s dagvaarding van Israël voor het Internationaal Gerechtshof, stelden de Amerikanen eisen: over de plaasmoorde, het omstreden lied Kill the Boer, de SEB, BRICS. Het ANC dat deze vragen afwees ziet zich nu geconfronteerd met Amerikaanse invoertarieven van 30 procent voor Zuid-Afrikaanse goederen. Terwijl de komende leidersstrijd en de verkiezingen, plaatselijk (2026) en nationaal (2029), opnieuw stemmenverlies voorspellen.

De partij staat nog stevig op het platteland, maar de zwarte stedelijke middenklasse is ze al kwijt. Zuma’s voorspelling, jaren geleden, dat ‘het ANC Zuid-Afrika zal regeren tot de Messias terugkeert’ lijkt alvast niet te zullen uitkomen…

Theuns Eloff

Zuid-Afrika: een vastgeroest land