De strijd tegen fake news en desinformatie kwam de voorbije jaren almaar centraler te staan in het EU-beleid. Ironisch genoeg sluist diezelfde EU zelf al jarenlang tientallen miljoenen euro’s per jaar door naar toonaangevende Europese persbureaus, kranten en publieke omroepen. Onvermijdelijk stelt zich de vraag: hoe neutraal of kritisch kunnen die mainstreammedia zelf nog berichten over onder meer de EU?

Dit artikel verscheen begin deze maand ook in Doorbraak Magazine. Koop hier je exemplaar online of neem een abonnement.

Het verhaal bleef begin februari grotendeels onder de radar: Euractiv – een mediaplatform dat voornamelijk Europees nieuws brengt en sinds enkele jaren in handen is van het Belgische Mediahuis (De Standaard, Het Nieuwsblad, …) – berichtte toen over de wel heel nauwe banden die concurrent Euronews zou onderhouden met een aantal autoritaire regimes. Onder de titel Inside Euronews: how Europe’s broadcaster became an influence network fileerde Euractiv het businessmodel van de zender, dat almaar meer op commerciële samenwerkingen met eerder twijfelachtige regimes zou steunen.

Van Kazachstan over Oezbekistan tot zelfs kandidaat EU-lid Servië. Die aanpak bracht de onafhankelijkheid van de zender in gevaar, zo schreef Euractiv. De site baseerde zich voor zijn berichtgeving onder meer op een brief die enkele tientallen Euronews-journalisten medio vorig jaar al naar topman Pedro Vargas David hadden gestuurd. Zij hadden het daarin onder meer over zelfcensuur en inmenging in de redactie.

Financiële steun

Euronews zag begin jaren 90 het levenslicht als een soort van Europese tegenhanger voor CNN, met de financiële steun van een aantal Europese openbare omroepen. Daarnaast – en dat is veel minder geweten – ontvangt de zender al sinds het prille begin flink wat financiële steun vanuit de Europese Commissie.

Sinds de oprichting investeerde de EU al minstens 230 miljoen euro in Euronews. Sommige bronnen schatten dat bedrag zelfs nog een stuk hoger in, en maken gewag van 350 miljoen euro aan Europese steun. Dat valt, hoeft het nog gezegd, lastig te rijmen met de perceptie van een onafhankelijk Europees mediakanaal.

Ondanks die indrukwekkende EU-steun bleef Euronews al die jaren toch met financiële problemen kampen. In 2022 belandde de zender volledig in privéhanden, nadat de Portugese investeringsgroep Alpac Capital bijna 90 procent van de aandelen overnam. Die investeringsgroep onderhoudt ook nauwe banden met de entourage van de Hongaarse premier Viktor Orbán.

Europese kassa

Zeer opmerkelijk in de Euractiv-berichtgeving over Euronews: er werd met geen woord gerept over al die EU-subsidies. Bij nader inzien blijkt die selectieve verontwaardiging ook weer niet zó verwonderlijk: Euractiv passeerde de voorbije jaren immers zelf ook regelmatig langs de Europese kassa. In de periode 2014-2023 ontving de Europese nieuwssite 6 miljoen euro. En dat gold net zo goed, zo blijkt, voor tientallen andere hoog aangeschreven Europese media.

Van openbare omroepen over toonaangevende persbureaus tot invloedrijke kranten: allemaal mochten ze zich de voorbije jaren verheugen in miljoenen euro’s aan steun vanuit een hele rist aan Europese instellingen en initiatieven. De bedragen – die mits enig speurwerk terug te vinden zijn in het EU Financial Transparency System (FTS) – zijn ronduit hallucinant.

Zo ontving de Duitse omroep Deutsche Welle in de periode 2014-2023 zomaar eventjes 35 miljoen aan Europese steun. Agence France Presse mocht 7 miljoen euro op de eigen rekening bijschrijven. France Médias Monde (waar onder meer het nieuwskanaal France 24, Radio France Internationale en de site Info Migrants vallen) ontving 16,5 miljoen ‘mediasteun’ van de Europese Commissie.

Maar ook enkele Belgische spelers kregen Europese financiering. Onder meer de RTBF en Journalismfund Europe, dat onderzoeksbeurzen verleent. Zij ontvingen respectievelijk 675.000 en 2,6 miljoen euro. Ook cultuurzender Arte deelde in de feestvreugde, met in totaal 26 miljoen euro aan Europese steun in die periode.

Let wel: via het FTS krijgen we enkel een beeld van de rechtstreekse steun die Europa aan allerlei zenders en media-initiatieven geeft. De omvang van andere – indirecte – Europese subsidiekanalen, bijvoorbeeld via advertenties of communicatiecampagnes, valt hier niet uit af te leiden.

Een verbijsterend voorbeeld daarvan was bijvoorbeeld het contract dat de Commissie in 2023 afsloot met het Franse communicatie-agentschap Havas, met het oog op ‘de mediaverslaggeving’ van de Europese verkiezingen van 2024. Havas ontving daarvoor zomaar eventjes 132,8 miljoen euro. Een substantieel gedeelte daarvan druppelde vervolgens ongetwijfeld ook door naar het brede netwerk van mediapartners in tal van EU-landen waar Havas mee samenwerkt.

Duidelijke politieke agenda

‘Het moge duidelijk zijn dat er grote vragen kunnen worden gesteld bij de zogenaamd onafhankelijke en pluralistische koers van heel wat toonaangevende Europese media’, concludeert Thomas Fazi. De Italiaans-Britse onderzoeker en journalist schrijft onder meer voor de Britse nieuws- en opiniesite UnHerd en specialiseerde zich de voorbije jaren in economische thema’s en in de EU.

Daarbij nam hij onder meer de Europese financiering van ngo’s en van academische instellingen onder de loep. Vorig jaar dook hij ook enkele maanden in de EU-financiering van de Europese media, en dat leverde een aantal onthutsende inzichten op die hij bundelde in Brussels’s Media Machine.

Fazi baseerde zich voor zijn onderzoek uitsluitend op officiële EU-data. ‘Het Europese systeem van mediafinanciering, waarmee dus heel forse bedragen gemoeid zijn, ondermijnt de journalistieke onafhankelijkheid en bevordert een ecosysteem waarbij dissidente stemmen gemarginaliseerd worden’, klinkt het resoluut. ‘De Europese strijd tegen “fake news en desinformatie” fungeert daarbij ook almaar meer als een handig glijmiddel.’

Eurokritische partijen

Fazi wijst er ook op dat de gigantische sommen die de EU nu al jarenlang in een aantal Europese media investeerde, gezien moeten worden in een veel breder kader. ‘Europa heeft de inspanningen om het publieke narratief in de lidstaten te sturen en te controleren fors opgedreven. Die inspanningen gingen overigens ook breder dan enkel maar de mediasector: ook ngo’s en andere spelers uit de civil society konden zich het voorbije decennium verheugen in fors meer financiële ondersteuning via een breed gamma aan EU-kanalen.

Dat is geen toeval: de voorbije jaren, zeker in de nasleep van de Eurocrisis in 2009, kreeg de EU almaar meer kritiek te slikken. In een aantal lidstaten stonden toen anti-Europese of minstens eurokritische partijen op, die intussen electoraal ook almaar meer aanhang kregen. In het VK mondde dat groeiende anti-Europese sentiment finaal uit in de Brexit. Mede hierdoor rijpte in de Brusselse bubbel het besef dat de EU het narratief opnieuw onder controle moest zien te krijgen.”

Fazi maakt brandhout van het officiële Europese discours dat de omvangrijke financiële steun voor heel wat grote Europese media bedoeld zou zijn als een duwtje in de rug voor de ‘onafhankelijke media’. ‘De Europese Commissie heeft een duidelijke politieke en maatschappelijke agenda, en is gaan inzien dat die maar best ondersteund kan worden via grote mediaspelers die een breed vertrouwen genieten bij het grote publiek.’

Impact op berichtgeving

Volgens Fazi is het anno 2026 zelfs bijzonder lastig geworden om nog een grote Europese mediaspeler te vinden die de voorbije jaren níét kon meegenieten van het Europese manna. ‘In het geval van individuele kranten gaat het vaak om eerder occasionele steun, en valt het wellicht niet meteen hard te maken dat die financiering echt een grote impact heeft op de berichtgeving.’

‘Al kan je nooit helemaal uitsluiten dat het vooruitzicht op een of andere vorm van subsidiëring vanuit de EU ook tot een soort van zelfcensuur kan leiden in de EU-berichtgeving. Een ander verhaal wordt het natuurlijk wanneer het gaat over publieke omroepen of persbureaus. In heel wat gevallen kan je stilaan echt spreken van een semi-structurele sponsoring vanuit de EU.’

Grote persbureaus

De cijfers geven Fazi geen ongelijk. Naast Euronews, dat jarenlang dus minstens 20 miljoen euro per jaar ontving van de Europese Commissie, valt inderdaad vooral de bijzonder gulle financiering van een aantal grote nationale omroepen én persbureaus op. Zowel in de vorm van projectgebonden subsidies als via structurele subsidiëring. Zo mocht het Italiaanse persbureau ANSA – vergelijkbaar met Belga bij ons – zich onder meer verheugen in tal van projectsubsidies om het Europese cohesiebeleid te promoten en in de verf te zetten. Ook de Spaanse en Portugese tegenhangers van ANSA – EFE en Lusa – kregen van de Europese Commissie regelmatig geld toegestopt ‘om de Europese burger bewuster te maken van de belangrijke rol die het Europese cohesiebeleid speelt bij de ontwikkeling van alle Europese regio’s’.

Voor het opzetten van een gemeenschappelijke European Newsroom voor een consortium van 24 Europese nieuwsagentschappen in Brussel, gecoördineerd door het Deutsche Press-Agentur, had de Commissie in 2022 dan weer 1,7 miljoen euro veil. En voor de oprichting van het European Digital Media Observatory (EDMO) – dat de strijd moet aanbinden met desinformatie door factcheckers, persagentschappen en academici samen te brengen – trok de Europese Commissie sinds 2020 al zomaar eventjes 27 miljoen euro uit. Onder meer via specifieke programma’s zoals het Digital Europe Programme en de Connecting Europe Facility. Naast het Franse persbureau AFP, Austria Press Agentur en het Nederlandse ANP zitten ook VRT, RTBF en de linkse Franse krant Libération mee aan boord van EDMO.

Problematisch

Fazi: ‘Je kan rustig stellen dat zowat alle grote Europese nieuwsagentschappen begunstigde partij zijn in tal van EU-projecten, waar ze een stevige duit aan overhouden. We hebben het dan over vele miljoenen per jaar. Vanuit mijn Italiaanse achtergrond heb ik specifiek onderzoek gedaan naar ANSA, en dan kom ik al snel uit op minstens twintig partnerschappen de voorbije jaren. Dat is geen occasionele samenwerking meer, en dat lijkt me dus behoorlijk problematisch.”

Dat de Europese Commissie zich nadrukkelijk op die grote persagentschappen richt, is uiteraard geen toeval: zij ontpoppen zich vaak als hofleveranciers van kranten en publieke omroepen in hun land, en spelen zo een bijzonder bepalende rol in het het dagelijkse nieuwsaanbod dat burgers voorgeschoteld krijgen.

Machtige censuur- én propagandamachine

Een ander EU-initiatief dat nadrukkelijk op de beïnvloeding van het Europese journalistieke landschap mikt, zijn de zogenaamde Journalism Partnerships van de Commissie. Die zagen in 2021 het levenslicht en willen ‘grensoverschrijdende samenwerkingen tussen media-professionals’ in Europa bevorderen. Thierry Breton, op dat moment als Frans Eurocommissaris bevoegd voor de interne markt, kaderde die programma’s ook in de bescherming van de democratie.

Tot 2027 is er hiervoor al minstens 75 miljoen euro uitgetrokken via het Creative Europe Fund. Zelfs in een eerder conservatieve inschatting mogen we er dus van uitgaan dat er jaarlijks enkele tientallen miljoenen euro’s naar de grote mediaspelers vloeien. Zowel privéspelers als openbare omroepen.

Nu worden die openbare omroepen in eigen land natuurlijk ook al sinds jaar en dag gefinancierd door de overheid, met publiek geld dus. Misschien is het dus niet zo onlogisch dat ook de EU zich op dat speelveld begeeft. Toch past daar een fundamentele bedenking bij: op nationaal niveau zijn openbare omroepen gebonden aan zeer strikte regels om hun politieke onafhankelijkheid te waarborgen. Ook dat loopt niet altijd vlekkeloos – denk aan de recente heisa tussen de RTBF en MR-voorzitter Bouchez -, maar alvast in theorie is het ondenkbaar dat zo’n omroep zich zou inschakelen in de politieke agenda van een regering. Op Europees niveau gebeurt dat dus wel: de Commissie betaalt persbureaus en openbare omroepen ook om een bepaalde agenda of welomschreven projecten te promoten.

En omgekeerd zet diezelfde Commissie almaar forser in op instrumenten én wetgeving om het online-debat in Europa te beïnvloeden, en waar nodig zelfs te censureren. Gaande van het Europese democracy shield tot de digital services act.

Censuur- en propagandamachine

‘Op dit moment is de EU is voor mij een van de machtigste censuur- én propagandamachines in het Westen’, concludeert Fazi. ‘Die twee reiken elkaar natuurlijk ook netjes de hand. Enerzijds verspreidt de EU zelf heel wat informatie die niet altijd correct blijkt te zijn, via gesubsidieerde mediakanalen en peperdure communicatiecampagnes. Anderzijds is het politieke discours waarvan de Europese Commissie zich bedient om de eigen anti-desinformatie initiatieven te rechtvaardigen op zich ook al een vorm van desinformatie.’

Wat dat extra problematisch maakt is dat de grens tussen een bepaalde politieke agenda en echte desinformatie niet altijd even duidelijk te trekken valt. Zo bleken begin maart vier van de vijf eerste nieuwsblokjes op de thuispagina van de EDMO-site – het EU-platform dat een spilfunctie vervult in de strijd tegen ‘desinformatie’ – gewijd aan de cruciale verkiezingen die begin april in Hongarije plaatsvonden.

Nu zal niemand eraan twijfelen dat Viktor Orbán geregeld misleidende berichten verspreidt en het narratief in Hongarije zo in zijn voordeel probeerde te spinnen, maar dat een officieel EU-agentschap zo massaal veel aandacht besteedt aan de verkiezingen in één welbepaalde lidstaat is natuurlijk ook best veelzeggend. Zeker in de wetenschap dat Orbán een notoir EU-criticus is, en dat een (op dat moment nog) eventuele nederlaag van de Hongaarse premier de Europese Commissie bijzonder goed uitkwam.

Echt onafhankelijke media

‘Het feit dat almaar meer mensen de zogenaamde mainstreammedia niet echt meer geloven, is niet zomaar uit de lucht komen vallen’, geeft Fazi aan. ‘Het is al te makkelijk om de schuld daarvoor bij radicaal-links of radicaal-rechts te leggen. Een goed geïnformeerde consument beseft gewoon dat hij in de grote media vaak ook regelrechte propaganda voorgeschoteld krijgt.’

Fazi ziet op termijn maar één oplossing. ‘Almaar meer kritische burgers zijn vragende partij voor écht onafhankelijke media die kwalitatieve journalistiek brengen. Dat is in mijn ogen enkel maar mogelijk als ze voor de financiering volledig of grotendeels van hun lezers afhangen.’

Leest u graag meer onderzoeksstukken, langere interviews of diepgravende reportages? Neem dan vandaag nog een abonnement op het driemaandelijkse Doorbraak Magazine.

Thomas Fazi

Hoe de EU massaal geld pompt in ‘onafhankelijke’ media