Hoewel er ondertussen al drie jaar een oorlog woedt in Europa, zijn er nog geen aanpassingen gebeurd in de beveiliging van de havens. ‘Na de aanslagen op het WTC in 2001 werd de toegang tot de Haven van Antwerpen bijna onmiddellijk verscherpt om nieuwe aanslagen te voorkomen’, meldt kapitein ter zee Kristof Van Belleghem, stafchef van de zeemacht. ‘Er is dus nog werk aan de winkel.’

Van Belleghem beschreef op een evenement van Management Producties de havens als defensieschakel én mogelijk militair doelwit. ‘De haven van Antwerpen heeft het voordeel dat hij heel uitgestrekt is. Die kan je niet met een paar bommen onklaar maken. Als dat gebeurt, zijn er trouwens alternatieven voorzien in de rest van Europa.’

Professor economie Cind Du Bois (Koninklijke Militaire School) merkt op dat in 2021 voor het eerst de grote lijnen van de nationale veiligheidsstrategie werden uiteengezet voor onze veiligheids- en inlichtingendiensten en militaire diensten. ‘Op 70 bladzijden van dit document was er één keer sprake van de havens als onderdeel van de strategische verdedigingsplannen’, stelt ze vast. ‘In het nationaal defensieplan dat ons land recent moest voorleggen aan de NAVO komen de havens heel wat meer aan bod. Langzaamaan sijpelt hun belang door voor de verdediging van ons land én de rest van Europa.’

Strategische waarde

In de eerste plaats biedt de haven economische stabiliteit in onzekere tijden. ‘De haven heeft een enorme strategische waarde’, meent Tom Monballiu, die de buitenlandse relaties verzorgt voor de haven van Zeebrugge. ‘Antwerpen is de doorvoerhaven voor de levering van voedsel voor 100 miljoen Europeanen.’

In Antwerpen en Zeebrugge wordt jaarlijks 300 miljoen ton goederen gelost. De havens zijn een belangrijke schakel in de aanvoer naar andere landen, zoals Frankrijk, Duitsland en Nederland. ‘Wordt de haven platgelegd, leg je het leven lam van heel wat gezinnen’, aldus Monballiu. ‘Dat brengt dan op zijn beurt de verdediging van een land in gevaar. De beperking of de stimulans van de aanvoer van voeding kan, bijvoorbeeld, ook uitgespeeld worden in een veiligheidsstrategie. We zouden om veiligheidsredenen die goederenstromen beter in kaart moeten brengen.’

Er werd lang wat lacherig gedaan dat er wel degelijk nood is aan luchtafweer om de maritieme infrastructuur te beschermen

Du Bois legt een studie voor die aantoont dat het stilleggen van de haven gedurende 90 dagen de capaciteit met de helft doet afnemen. ‘Er werd lang wat lacherig gedaan over de uitspraak van de vorige Antwerpse burgemeester dat er wel degelijk nood is aan luchtafweer om de maritieme infrastructuur te beschermen’, klinkt het. ‘Nu nemen we de militaire beveiliging van onze havens héél ernstig. De oorlog in Oekraïne is niet vreemd aan die evolutie. Eén van de eerste doelstellingen van de Russen bij het uitbreken van die oorlog was de vernietiging van de haven van Marioepol.’

Ook militair belangrijk

Niet alleen de bevolking, maar ook het militair apparaat is afhankelijk van de Vlaamse havens. Defensie overlegt met de NAVO over een logistiek plan voor een militaire ontplooiing van zijn soldaten voor transport naar het oosten (national defense enablement plan).

Du Bois: ‘De NAVO heeft vier corridors uitgestippeld naar het oosten. Antwerpen is een militaire hub. De haven moet niet alleen in staat zijn troepen te ontvangen, maar ook om die op transporten te zetten naar de eindbestemming.’

Vorig jaar testte de NAVO de logistiek tijdens operatie Steadfast Defender, de grootste militaire oefening sinds de Koude Oorlog. Er werden 90.000 militairen, 50 schepen, 80 vliegtuigen en 1.100 voertuigen ingezet.

De haven van Antwerpen moet een terrein van 120.000 vierkante meter vrijmaken voor de eerste fase bij de opvang van 6.000 militairen, 1.700 voertuigen en 4.000 containers als die naar het oosten trekken . ‘Er is nood aan huisvesting voor dit leger’, meldt Van Belleghem. ‘Zoiets moet minutieus gepland en voorzien worden.’

Leemtes in het hinterland

Onlangs testte een oefening nog de doorgang van Antwerpen naar het oosten. ‘Antwerpen doet het fenomenaal goed als militaire doorvoerhaven’, meldt Van Belleghem. ‘De processen lopen zeer efficiënt, alsof militairen het opgezet hadden.’

Het transport naar het binnenland verloopt wat moeilijker. ‘Heel wat bruggen en snelwegen in het hinterland zijn logistiek niet geschikt voor een grote militaire operatie’, weet Van Belleghem.

Een witboek defensie van de Europese Commissie maakte op de vier corridors naar het oosten een lijst op van de 500 infrastructuurwerken die dringend geüpgraded moeten worden voor ze militair kunnen worden ingezet .

Dual use

Van Belleghem: ‘We moeten de infrastructuur vervolledigen voor dual use: het dagelijkse burgerlijke, maar ook het uitzonderlijke militaire transport.’

Dat principe geldt niet alleen voor bouwwerken, maar ook voor logistieke operaties. ‘In de havens zullen het roll-of-roll-on-materieel voor burgerlijke voertuigen en de containerterminals voor goederen potentieel ook militair ingezet worden’, zegt havenmanager Monballiu. ‘De behandelaars moeten voor de militaire logistiek op korte termijn overschakelen en ook capaciteit vrijmaken. Dat is een complexe oefening.’

Om de burgerlijke infrastructuur ook militair in te kunnen zetten, zal er extra geïnvesteerd moeten worden. Du Bois: ‘Door wie en met welke middelen is een kwestie van balanceren van het evenwicht tussen de militaire efficiëntie en de economische logica.’

We moeten vermijden dat strategische logistiek in handen komt van multinationals die verbonden zijn met potentieel vijandige mogendheden

Dual use heeft ook veiligheidsconsequenties. ‘We moeten vermijden dat strategische logistiek in handen komt van multinationals die verbonden zijn met potentieel vijandige mogendheden’, aldus Du Bois. ‘Door die link kan veiligheidsinformatie lekken. Bovendien loopt het Westen het risico dat het materieel bij cruciale militaire operaties niet meer zal functioneren. Europa moet gerichter onderzoek voeren naar de beheerders van strategische infrastructuur, zoals onze havens of zijn installaties.’

Niet alleen de binnenlandse logistiek, maar ook de maritieme toegang is van strategisch belang. ‘We beschouwden de Schelde lang als een veilige zone’, zegt Van Belleghem. ‘Dat zullen we herbekijken. Het is niet ondenkbaar dat bij een conflict enkele vliegtuigen mijnen droppen in de Westerschelde. Dan zitten Antwerpen en Gent vast.’

Hybride scenario

Een conflict zal volgens Van Belleghem en Du Bois niet uitgevochten worden door vijandige tanks in de straten van Brussel. Ze gelooft eerder in een hybride militair scenario. De sabotage van installaties of anonieme cyberaanvallen op afstand, kan de inzet van havens verminderen in aanloop naar een geopolitiek conflict. ‘Onze havens zijn zeer efficiënt, open en flexibel’, meldt Van Belleghem. ‘Dat maakt ze ook kwetsbaar. Enkele doelgerichte IT-incidenten kunnen chaos veroorzaken.’

De dreiging op zich creëert al een ontwrichtend effect. Veiligheidsmaatregelen veroorzaken immers ook in vredestijd al verminderde efficiëntie. ‘Net wat een geopolitieke tegenstander wil teweegbrengen’, aldus Van Belleghem. ‘We kijken ook helemaal anders aan tegen falende processen. Vroegers was een incident in de haven vervelend, maar het bleef een incident. Vandaag onderzoeken we systematisch of er sprake is van sabotage.’

Tom Monballiu

Militaire havendefensie schiet nog tekort