Een paus die schrijft over artificiële intelligentie in plaats van over seksuele moraal of een of ander theologisch onderwerp? Toen paus Leo XIV op 15 mei 2026 zijn eerste encycliek, Magnifica Humanitas, ondertekende, zorgde dat wereldwijd voor gefronste wenkbrauwen.

Magnifica Humanitas is een opvallend moment in de moderne kerkgeschiedenis. Waar de Kerk in het verleden vaak achter de feiten aan liep, neemt ze nu het voortouw in een nieuw debat over een technologie die onze samenleving drastisch aan het veranderen is. In gesprekken met Vaticaankenner Jan De Volder en moraaltheoloog Tomas Folens wordt duidelijk dat het document veel meer is dan een religieuze tekst. Het is een analyse van de macht door technologie, vanuit het perspectief van de menselijke waardigheid.

Een profetische vroege vogel

De Kerk is er deze keer dus vroeg bij. Jan De Volder benadrukt dat dat geen toeval is: ‘Deze encycliek over AI kan voor onze tijd worden wat Rerum Novarum was voor de industriële revolutie’. Paus Leo XIII reageerde in 1891 op wantoestanden die al decennia aan de gang waren. De arbeiders hadden al in groten getale de Kerk ingeruild voor het socialisme. Vandaag probeert de huidige paus de ontwikkelingen vóór te blijven.

Volgens De Volder zat het thema al lang in de pijplijn: ‘Het Vaticaan is al jaren met AI bezig, ook al onder paus Franciscus. Zo publiceerde de Pauselijke Academie voor het Leven in 2020 de Rome Call for AI Ethics.’ Dat laatste is een oproep die door heel wat onderwijsinstellingen (zoals de KU Leuven) en techbedrijven werd ondertekend. Het Vaticaan treedt bovendien in gesprek met die bedrijven. De CEO van Anthropic was bijvoorbeeld aanwezig bij de voorstelling van de encycliek.

Tomas Folens, die als moraaltheoloog onderzoek doet naar de ethiek van AI, bevestigt dat de Kerk deze keer scherp staat. ‘Het Vaticaan heeft vrij snel beseft dat de impact van AI bijzonder groot is en dat er veel nood is aan ethiek, zoals ook zichtbaar is in de vele documenten met richtlijnen rond AI in de samenleving.’ Hij wijst erop dat de Kerk beschikt over een uniek netwerk: ‘Ze heeft mensen op het terrein, zeker in de Verenigde Staten, waar ze over een grote gemeenschap beschikt. En de VS is nu eenmaal de bakermat van de AI-ontwikkeling’.

Datakolonialisme

‘Het is de eerste keer dat technologie in het algemeen, en AI in het bijzonder als niet-neutraal wordt voorgesteld in een kerkelijk document van dit niveau. Dat is een heel belangrijk punt’, zegt Folens. Algoritmen zijn geen louter technische instrumenten; ze dragen de vooroordelen en prioriteiten van hun makers in zich. De encycliek waarschuwt dat we AI moeten inzetten ten voordele van de mensheid en ‘er zeker voor moeten zorgen dat AI niet boven de mens komt te staan’.

De paus koppelt de machtsconcentratie bij de grote techbedrijven aan een wereldwijde crisis van machtsverhoudingen

Folens prijst de originaliteit waarmee de paus de technologische kwestie in de context van geopolitieke macht plaatst: ‘De paus koppelt de machtsconcentratie bij de grote techbedrijven, de zogenaamde Big Five, aan een wereldwijde crisis van machtsverhoudingen. Dat is een origineel standpunt.’ In de tekst wordt dat vertaald naar het concept van ‘datakolonialisme’, waarbij persoonlijke levens worden gereduceerd tot exploiteerbare informatie.

Bonum commune

Jan De Volder ziet in de encycliek de broodnodige herwaardering van klassieke principes uit de katholieke sociale leer, zoals subsidiariteit en het bonum commune. Over dat laatste begrip merkt hij op dat het bijna uit het politieke debat is verdwenen: ‘Meestal vertaalt men het als ‘algemeen belang’, maar dat vind ik eigenlijk een slechte vertaling. Het gaat om het gemeenschappelijke goede: iets wat goed is voor de gemeenschap als geheel en daardoor ook voor elk individu’.

Dat principe van het gemeenschappelijke goede botst frontaal met de huidige dynamiek in Silicon Valley. De Volder: ‘Ik moest daarbij soms denken aan figuren zoals Peter Thiel en aan stromingen die geloven in maximale deregulering en technologische macht zonder veel maatschappelijke correcties. De paus wijst staten opnieuw op hun verantwoordelijkheid.’ De encycliek is dan ook een pleidooi om technologie te ‘ontwapenen’, niet alleen in militaire zin, maar ook door de logica van loutere efficiëntie en macht te doorbreken.

De menselijke waardigheid als maatstaf, niet de machine

De paus zet hier het beeld van het Bijbelse boek Nehemia Jeruzalem tegenover Babel. Waar Babel staat voor een eenheid die door macht en uniformiteit wordt opgelegd, staat het Jeruzalem van Nehemia voor een gemeenschap die steen voor steen wordt opgebouwd door gedeelde verantwoordelijkheid. Volgens Folens is dat mensbeeld door en door katholiek, maar met een universele relevantie: ‘Men wil de menselijke waardigheid beschermen. Dat is het belangrijkste, en dat heeft gevolgen voor alle verdere standpunten die ingenomen worden’.

Impact voorbij de kerkmuur

De vraag blijft natuurlijk of een pauselijk document de techgiganten of het debat kan beïnvloeden. Jan De Volder herinnert aan het succes van Laudato Si’: ‘Dat document werd ook buiten de katholieke wereld gelezen. Het sprak mensen aan die niets met de Kerk hebben’. Hij merkt op dat ook binnen de technologiesector zelf de nood aan ethische reflectie groot is: ‘Mensen die echt met AI bezig zijn, zien vaak zelf ook de gevaren’.

Magnifica Humanitas is geen manifest tegen vooruitgang, maar een pleidooi om de regie over onze toekomst niet uit handen te geven aan algoritmen

Voor De Volder ligt de grootste waarde in de integrale visie die de paus biedt in een versnipperde wereld: ‘We leven in een tijd waarin kennis steeds verder versnipperd raakt in specialismen. Klimaat wordt door klimaatexperts besproken. Technologie door technologen. Economie door economen. Een encycliek probeert die verschillende domeinen samen te beschouwen). Welke andere instantie werkt nog zo een volledige visie uit? Het is goed dat de Kerk dat doet.’

Magnifica Humanitas is geen manifest tegen vooruitgang, maar een pleidooi om de regie over onze toekomst niet uit handen te geven aan algoritmen. Zoals Tomas Folens concludeert: ‘Mocht de verdienste van dit document enkel zijn dat ook mensen die niet in de wetgeving zitten of niet professioneel met AI-ethiek bezig zijn, beginnen nadenken over hoe dat nu eigenlijk allemaal zit en daarmee kunnen wegen op het publieke debat … dan is dat al een schitterende vooruitgang’.

Tomas Folens

Magnifica Humanitas: de toekomst behoort niet aan algoritmes