Een mooie melodie, een nobele tekst, en toch een oude hymne waarvan het meezingen de Alternative für Deutschland (AfD) weer verdacht maakt in de oren van de gevestigde orde.

De verkiezingen in de Oost-Duitse deelstaat Saksen-Anhalt op zondag 6 september leggen de zenuwen bloot bij vriend en vijand van de AfD. De rechts-nationalistische, ook als rechts-radicaal geduide partij haalt in de opiniepeilingen 42 procent. De kans is niet denkbeeldig dat ze de absolute meerderheid in de wacht sleept en met de populaire Ulrich Siegmund de minister-president levert. De AfD zou in dat geval door de ‘Brandmauer’ – de Duitse versie van het cordon sanitaire – gaan en ook in andere delen van de Bondsrepubliek meer aanvaardbaar kunnen worden.

De ‘Brandmauer’ slopen

Het ‘establishment’ ligt op vinkenslag om de AfD op fouten in de kiescampagne te betrappen in de hoop een verbod weer op tafel te kunnen leggen. De traditionele partijen – van de links-radicale Die Linke over de Grünen en de sociaaldemocratische SPD tot het christendemocratische kartel ‘die Union’ van CDU en CSU – willen er alles aan doen om de AfD ver weg van de macht te houden. Enkel Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW) gewaagt luidop van het slopen van de ‘Brandmauer’. De oprichtster van die partij mag dan wel sociaaleconomisch links zijn, met haar kritische houding tegenover woke en migratie leunt ze nauw aan bij de AfD.

Vele mensen ‘im Osten’ koesteren heimwee naar de zekerheid en geborgenheid van de DDR

Intussen loopt de kiescampagne op volle toeren. Zo ook op die avond van de 12^de juli in Dessau-Rosslau (Saksen-Anhalt). Siegmund en Tino Chrupalla, covoorzitter van de AfD, spreken een menigte van een paar honderd mensen toe. Op het einde van de meeting vraagt Chrupalla aan cabaretier Uwe Steimle om naar goede gewoonte de nationale hymne ‘Deutschland über alles’ aan te heffen. In plaats daarvan begint Steimle ‘Auferstanden aus Ruinen’, de hymne van de gewezen DDR, te zingen. Chrupalla probeert Steimle nog tegen te houden, maar ondertussen is het Oost-Duitse publiek ook beginnen meezingen. AfD-voorzitter Chrupalla en lijsttrekker Siegmund aarzelen – ze weten dat die beelden de hele Bondsrepubliek zullen rondgaan – om uiteindelijk toch mee te gaan met de menigte. Achteraf zingen ze dan toch allemaal ook nog ‘Deutschland über alles’.

‘Ostalgie’

Weer was een nieuw schandaal geboren. Thorsten Frei (CDU), chef van het Bundeskanzleramt van bondskanselier Friedrich Merz (CDU), reageerde ontzet: ‘Ik vind dit extreem bevreemdend. En zeker wanneer zulke politici daar graag heel duidelijk politieke boodschappen aan willen koppelen.’ Bedoeld was daarmee dat de AfD zou willen inspelen op de gevoelens van ‘Ostalgie’ bij vele Oost-Duitsers, een weemoedig terugkijken op hun vroegere leven in de DDR.

Vele mensen ‘im Osten’ voelen zich nog altijd achteruit gesteld in de huidige Bondsrepubliek. Ze koesteren heimwee naar de zekerheid en geborgenheid van de DDR, veel meer dan het hedendaagse Duitsland met al zijn cultureel-maatschappelijke en sociaaleconomische problemen.

Historicus Stefan Wolle vermoedt daarachter een doordachte strategie van de AfD in de Oost-Duitse deelstaten. In een interview met de Frankfurter Allgemeine Zeitung zegt hij dat de partij doelt op een ‘vage stemming (bij de Oost-Duitsers) dat het in de DDR allemaal veel mooier zou geweest zijn, dat er meer collegialiteit en samenhang zou bestaan hebben’. De ‘Ostalgie’ van de oudere generatie zou bovendien sporen met ‘Osttrotz’, een rebelse houding die de jongere mensen in het oosten van Duitsland zelfbewust aannemen tegenover het dominante West-Duitsland.

‘Deutschland, einig Vaterland’

Critici vinden het niet kunnen dat die AfD-politici de hymne van de DDR zingen. De Oost-Duitse communistische staat is in de ogen van het ‘establishment’ van de Bondsrepubliek immers een ‘Unrechtsstaat’, een staat waarin onrecht overheerste. De hymne meezingen zou een ‘banalisering’ van die dictatuur zijn.

Toch is het zingen van de DDR-hymne niet verboden in de Bondsrepubliek. En de critici vergeten ook dat de tekst van de hymne vanaf begin jaren ’70 niet meer gezongen mocht worden in de DDR. Daar weerklonk overigens enkel nog de – overigens meeslepende – melodie zoals Hanns Eisler die had geschapen. De tekst komt van Johannes R. Becher, een expressionistische dichter die later de eerste minister van Cultuur van de DDR werd.

We horen samen, we zijn Duitsers, punt aan de lijn

De titel ‘Auferstanden aus Ruinen’ verwijst naar de periode van vlak na de Tweede Wereldoorlog toen heel Duitsland in puin lag en de Duitsers met volle moed aan de heropbouw begonnen. De reden waarom de banvloek van het SED, de marxistisch-leninistische leidende partij van de DDR, de tekst trof, is dat er ook de versregel ‘Deutschland, einig Vaterland’ in opduikt. Die lofbetuiging aan de ene Duitse natie kon niet meer door de beugel vanaf eind jaren ’60, toen de SED alle geheel-Duitse aspiraties liet varen. Niet Duitsland, maar de DDR was vanaf dan het Vaterland van de Oost-Duitse burgers.

Vanaf 1970 weerklonk de hymne enkel nog in haar instrumentele vorm; de tekst werd niet meer gezongen. En dat tot januari 1990, toen de regering van Hans Modrow (SED) zowel de televisie- als de radio-omroep van de DDR verordende op het einde van hun uitzendingen de hymne met melodie én tekst te spelen. Op 3 oktober 1990 kwam ook daaraan een definitief einde met de Duitse eenmaking.

DDR-toestanden

Sahra Wagenknecht vindt dat de Oost-Duitsers zich de herinnering aan hun vroegere hymne niet mogen laten afnemen. Het eigenlijke schandaal bestaat er volgens haar niet in dat AfD-politici en gewone Oost-Duitsers haar zingen, maar wel dat in het huidige klimaat in de media en op het vlak van meningsuiting ‘altijd maar meer mensen aan DDR-toestanden’, in de negatieve zin van het woord, doet terugdenken. Cabaretier Steimle zelf merkt over de tekst van de hymne droogjes op dat hij ‘zo prachtig’ is. Elk woord klopt ook voor het heden en ‘dat is bij grootse dingen altijd zo, die zijn algemeen geldig’. En tot slot voegt hij eraan toe: ‘We horen samen, we zijn Duitsers, punt aan de lijn.’

In het nieuwe boek van de auteur verneemt u meer over de hedendaagse situatie in Oost-Duitsland: Van links naar rechts

Ulrich Siegmund

‘Skandal in Deutschland!’: AfD-politici zingen de hymne van de gewezen DDR