Hij was een van de grootste kenners van de klassieke oudheid, maar bij een breder publiek is hij vooral bekend voor zijn polemiek tegen de later beroemd geworden Duitse filosoof Friedrich Nietzsche. Bij uitgeverij Leipziger Universitätsverlag verscheen in 2025 een lijvig werk over Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff (1848-1931).

Wilamowitz en Nietzsche waren tijdgenoten en hadden ondanks hun onderlinge strijd toch veel gemeen. Ze hadden beide hun middelbare studies doorgelopen aan de traditierijke Landesschule Pforta bij Naumburg an der Saale en waren ‘begeistert’ door de Oudgriekse cultuur. Wilamowitz groeide uit tot een van de meest vooraanstaande ‘Altertumswissenschaftler’ van het Duitse keizerrijk. Hij was professor Klassieke Filologie in achtereenvolgens Greifswald, Göttingen en Berlijn. De vier jaar oudere Nietzsche doceerde ook klassieke filologie aan de universiteit van Basel (Zwitserland), maar hing zijn professoraat na tien jaar aan de wilgen.

Filoloog versus dichter-filosoof

De zware kritiek die Wilamowitz uitgeoefend had op zijn werk Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik (1872) droeg daar mee toe bij. Nietzsche schreef de Oude Grieken een tragisch levensgevoel toe dat door de antipoden van het Dionysische – de roes – en het Apollinische – het zoeken naar harmonie – beheerst werd. Dat strookte niet met het klassieke beeld over hun cultuur. De gilde van de Duitse classici negeerde het werk.

De gilde van de Duitse classici negeerde Nietzsches werk. Behalve Wilamowitz, die het neersabelde.

Alleen Wilamowitz besteedde er aandacht aan, maar niet op de wijze waarvan Nietzsche droomde. De jongere, ambitieuze filoloog sabelde Nietzsche neer omdat hij niet als ‘wetenschappelijk onderzoeker optrad: ‘wijsheid die verkregen is via de weg van de intuïtie, wordt (…) op een manier van redeneren aangeboden die maar al te zeer verwant is met de journalistieke’. Aan de daaropvolgende scherpe strijd tussen voor- en tegenstanders van het boek nam Nietzsche zelf niet deel, maar het deed hem beseffen dat de filologie hem niet lag. Hij zou na zijn ontslag als dichter-filosoof door het leven gaan.

Het ‘Poolse element’

Nietzsche stond kritisch tegenover het ‘Deutsches Kaiserreich’ dat Otto von Bismarck in 1871 boven de doopvont had gehouden, Wilamowitz verdedigde als vurig patriot het Rijk met zijn Pruisische kern. In beide onderscheiden houdingen speelde ook het ‘Poolse element’ mee. Nietzsche creëerde de mythe als zou hij afstammen van ‘Poolse edellieden die Nietzky heten’. Wilamowitz werd geboren op het landgoed Markowitz in de Pruisische provincie Posen, nu al meer dan een eeuw lang Markowice op Pools grondgebied. In dat toenmalige deel van Duitsland woonden Duits- en Poolstaligen door elkaar; de laatsten waren trouwens burgers van het ‘Reich’. De classicus Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff droeg de Polen en hun cultuur een warm hart toe. Zijn adellijke voorvaderen hadden ook altijd een goede verstandhouding nagestreefd met de Poolse arbeiders op hun landerijen.

Integratie

Wilamowitz dacht er zo ook over als professor. Dat bleek bijvoorbeeld nadat de Duitse troepen tijdens de Eerste Wereldoorlog samen met de Oostenrijkers Polen, een autonoom koninkrijk binnen het tsarenrijk, bezetten.

Wilamowitz-Moellendorff hield op 4 april 1916 in het bezette Warschau een voordracht voor de Duitse officieren. Het thema was Alexander de Grote, en dan in het bijzonder hoe leven en werken van de legendarische veroveraar naar de actualiteit konden vertaald worden. ‘Waar mensen echter van verschillende afkomst samen moeten leven in een gemeenschap, moet er voor gezorgd worden dat ook zij die afhankelijk zijn, hun eigenheid kunnen bewaren’, zei Wilamowitz die avond, zinspelend op de relatie tussen Polen, Duitsers en Joden in het ‘Generalgouvernement Warschau’. Hij wees erop dat het hellenisme, waarvoor Alexander het pad had geëffend, ‘zich principieel onthield van de onderdrukking van vreemde volken’.

Tolerantie was voor Wilamowitz ‘niet enkel een manier van heersen, maar ook een bewijs dat je cultuur bezit’.

Tolerantie, aldus coauteur Sebastian Dietrich, was voor Wilamowitz ‘niet enkel een manier van heersen, maar ook een bewijs dat je cultuur bezit’ (p. 293). De Joden, aldus Wilamowitz, konden er onder Alexander zeker van zijn ‘dat ze onder hun priesters hun bijzondere wetten mochten volgen, zolang ze zich rustig gedroegen en hun belastingen betaalden’. Wilamowitz toonde zich hiermee als een pleitbezorger avant la lettre van integratie van etnische en religieuze minderheden in een multi-etnische samenleving als die van het Duitse keizerrijk.

Vaderlandsliefde

Het belette Wilamowitz niet om zich bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog ten volle achter de politiek van de Duitse regering te scharen. Hij nam in oktober 1914 het initiatief tot de ‘Erklärung der Hochschullehrer des Deutschen Reiches‘, een morele legitimering van de oorlog als een strijd voor de hoogstaande Duitse cultuur.

Voor zijn vaderlandsliefde betaalde hij een hoge prijs, zowel privé als professioneel. Zijn zoon Tycho, een veelbelovende klassieke filoloog, sneuvelde als 29-jarige ten zuiden van Warschau. Hijzelf werd in 1915 uitgesloten als lid van de Parijse Académie des Inscriptions et Belles Lettres. De ondergang van de monarchie in 1918, op het einde van de oorlog, stemde hem bitter. Van de ‘Weimarer Republik’ (1919-’33) moest hij niets hebben. Hij bestempelde haar parlementair systeem als ‘ochlocratie’, de ‘heerschappij van het gepeupel’.

Humanisme

Maar zijn liefde voor de natie uitte zich niet alleen in de ondersteuning van de oorlogsinspanningen van het Reich. Hij zag het ook als zijn nationale plicht om als wetenschapper zijn kennis van en inzichten over de oudheid over te dragen op een zo breed mogelijk publiek. Hij was een ware ‘Bildungsbürger’ en wilde zelf ook de burgers ‘bilden’ (vorming geven). Dat deed hij door talloze voordrachten te geven en erover te waken dat vertalingen van Oudgriekse dichters en denkers begrijpelijk waren voor de hedendaagse lezer. Hij gaf zo vorm aan een beweging binnen de klassieke filologie van voor 1933 die onder impuls van zijn leerling Werner Jaeger ‘Der Dritte Humanismus’ zou gaan heten en die de oudheid als een bron van een ethisch-gecultiveerd humanisme beschouwde.

Wilamowitz was geen geleerde die zich verschanste in een ivoren toren.

Wilamowitz was geen geleerde die zich verschanste in een ivoren toren, maar iemand die een culturele stempel wilde drukken op de maatschappij, als professor, als lid van wetenschappelijke academies en als een organisator op het vlak van onderwijs- en vormingspolitiek. Dit rijkelijke boek, waaraan verschillende auteurs onder redactie van professor Jonas Flöter hebben bijgedragen, belicht zo het wetenschappelijke en wetenschapspolitieke werken van een van Duitslands belangrijkste klassieke filologen.

Jonas Flöter (Hrsg.), Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff (1848-1931), Altertumswissenschaft, Klassikverständnis und Wissenschaftspolitik am Ausgang der Moderne, Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2025, 379 p., ISBN 978-3-96023-632-0.

Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff

De professor die Friedrich Nietzsche neersabelde