Het woord ‘bouwmeester’ klonk in mijn oren lange tijd positief. Er was in mijn prille kindertijd de vaardige voetballer Frans Bouwmeester (°1940), eerst vedette bij NAC, daarna bij Feyenoord. En Willi Baumeister (1889-1955), de veelzijdige kunstenaar wiens werk mij tot op vandaag verblijdt.

Maar dan kwamen de foute bouwmeesters. De Vlaamse. Hippe vogels die verkeerde nesten bouwden. Eigenlijk waren ze gewoon architecten die wisten hoe mensen moesten wonen en leven. Dat hadden ze namelijk op school geleerd.

Over vroegere Vlaamse bouwmeesters zeg ik niets. Het zou een vergissing zijn hen aan een verdiende vergetelheid te ontrukken. Maar er komen er altijd nieuwe. Vandaag heet ze Véronique Claessens. Ik ben, voor wie eraan mocht twijfelen, een gentleman. Dus geen kwaad woord over deze dame. Maar ook geen goed.

‘Compact’ wonen

Ik hoorde haar spreken op de radio. De nieuwbouw in Vlaanderen neemt dramatisch af. Bouwmaterialen worden duurder. En het neemt een eeuwigheid in beslag voor iemand misschien, misschien ook niet, een bouwvergunning weet te veroveren. Want de regels zijn onverbiddelijk. De ambtenaren zijn de nieuwe burgemeesters van hun dorp. En particulieren hebben, anders dan grote promotoren, niet het geld om mensen die via ondoorgrondelijke juridische wegen bouwplannen willen verhinderen, met fikse geldsommen af te kopen. Want chantage werkt, je kunt er gevaarloos rijk mee worden. Iedereen in de sector weet dat. Maar niemand die er iets aan doet. Zelfs in de drugshandel loop je een groter risico om bestraft te worden.

Zelfs in de drugshandel loop je een groter risico om bestraft te worden

Er mogen geen nieuwe verkavelingen komen, wist mevrouw Claessens. Vlaanderen zit vol. Maar hoe moet het dan wél? We kunnen bijvoorbeeld compacter gaan wonen. Klinkt dat niet efficiënt? Eigenlijk bedoelt ze: kleiner. Krapper. Leven op elkaars lip. Dagelijks de adem ruiken van de buurman die zijn gebit niet verzorgt. In 1990 was een nieuwe flat in Vlaanderen gemiddeld 123 vierkante meter groot. Vandaag is dat iets meer dan de helft. Huizen en bouwpercelen werden op vergelijkbare manier kleiner. Je kunt afnemende welvaart natuurlijk sublimeren. Hoe compacter je huis of flat, hoe gemakkelijker het onderhoud. Leuk als je met pensioen bent en vooral wil ‘genieten’.

Mevrouw Claessens maakte haar beklag dat oude mensen te lang in hun huis blijven wonen. Als hun kinderen vertrokken zijn en nog niet terugkeerden na hun echtscheiding, is het immers veel te groot. Dus moeten de aankomende bejaarden zo vlug mogelijk uit hun vertrouwde omgeving weg om plaats te maken voor jongere bewoners die over de ambitie beschikken zich krachtig voort te planten. Tijd om ‘kleiner’ te gaan wonen, te gaan leven, te gaan denken.

Collectieve verbroedering

Mevrouw Claessens brak niet enkel een lans voor ‘slimme verdichting’. Ook collectief wonen zag ze zitten. Dan is mijn eerste gedachte: met wie doe je dat? Met wie deel je je fietsenstalling, je tuin, je grasmachine, je collectieve leefkamer en bovenal je keuken, het zenuwcentrum van de hedendaagse creativiteit?

Stel je voor dat je onder één dak moeten wonen met iemand zoals ik: dan wordt cohousing martelaarschap

Mensen denken dan meteen aan leuke, sociale personen. Solidaire verbindingsmensen. Deeltijds werkende mannen met de juiste work-lifebalance, altijd thuis te vinden, druk doende hun weerloze kroost liefdevol te bevaderen. Bovendien in de gemeenschappelijke moestuin radijzen kwekend met het oog op veganistische festijnen.

Zo is het gemakkelijk. Met zulke idealistische zonnetjes in huis wil natuurlijk iedereen samenleven. Maar stel een ogenblik dat je medebewoner een norse, onappetijtelijke boomer is die je politieke ideeën niet deelt, nooit in het gesubsidieerd theater aan te treffen is en zich liever terugtrekt in zijn klein bemeten slaapkamer dan enthousiast te verbroederen met goedzakkige medebewoners die hem met hun onbarmhartige liefde bestoken.

Laten we het onomwonden zeggen: stel dat al die voorbeeldige mensen onder één dak moeten wonen met iemand zoals ik. Dan wordt cohousing martelaarschap. En daaraan heeft mevrouw Claessens niet gedacht.

Hoe te leven

Het probleem van onze Vlaamse bouwmeesters is niet zozeer dat ze zich over architectuur uitspreken, wat gezien de fantasieloze bouwstijlen in Vlaanderen al erg genoeg zou zijn. Neen, bouwmeesters nemen daar geen vrede mee. Ze gaan verder. Ze zeggen hoe we moeten leven en met wie. In almaar kleinere vertrekken. Met steeds minder ruimte voor vrije keuze. Mensen zijn niet meer dan vluchtige bewoners van hun eigen huis, waarvoor ze heel hun leven hebben gewerkt. Ze kunnen er niet vlug genoeg vertrekken. Op naar een ‘compacte’ flat. Het ‘comfort’ van het bejaardenhuis. De ‘bewuste’ keuze voor euthanasie. De crematie. De ruimtebesparende verstrooiing van de as.

De onmiddellijke vergetelheid. Alsof ze nooit hebben geleefd.

Véronique Claessens

Levenslessen van de Vlaamse bouwmeester