De traditionalistische Priesterbroederschap Sint-Pius X (SSPX) zit weer op ramkoers met het Vaticaan. De broederschap bereidt de wijding voor van nieuwe bisschoppen – zonder de goedkeuring van de paus. Kardinaal Victor Manuel Fernández, de prefect van het Dicasterie voor de Geloofsleer (bestuursorgaan) van het Vaticaan, zei vorige week dat die bisschopswijding kan leiden tot de excommunicatie.

Vaticanum II

De SSPX werd in 1970 opgericht als Fraternitas Sacerdotalis Sancti Pii X (SSPX) door de Zwitserse aartsbisschop Marcel Lefebvre in het bisdom Fribourg. De broederschap viert de traditionele Latijnse Mis – dus niet het ’moderne’ ritueel dat werd ingevoerd door het tweede Vaticaanse Concilie (1965), ook bekend als Vaticanum II.

Lefebvre bepleit die vrijheid voor de katholieke Kerk, maar andere godsdiensten worden enkel gedoogd

‘Hoewel aartsbisschop Lefebvre deelnam aan de sessies van het Concilie, nam hij vanaf 1974 afstand van de godsdienstvrijheid die het Vaticaan op basis daarvan verdedigde’, aldus professor emeritus Rik Torfs (KULeuven). ‘Hij bepleit die vrijheid wel voor de katholieke Kerk, maar andere godsdiensten worden in zijn visie in het beste geval enkel gedoogd. Ook stond SSPX kritisch tegenover de oecumene. Het Pius X-genootschap nam dus niet alleen afstand van de liturgie, maar ook inhoudelijk.’

Dreigend schisma

Het definitieve keerpunt volgde op 30 juni 1988, toen Lefebvre vier bisschoppen wijdde zonder het vereiste pauselijk mandaat. Torfs: ‘Met deze bisschopswijding tartte Lefebvre openlijk het gezag van de toenmalige paus Johannes Paulus II.’ Lefebvre en de vier nieuwe gewijde bisschoppen werden van rechtswege geëxcommuniceerd. Lefebvre stierf in 1991 zonder publiek berouw te hebben getoond. Alleen zo had een verzoening met de Kerk eventueel mogelijk geweest.

‘Als een bisschop een nieuwe bisschop wijdt zonder toestemming van de paus, is die wijding volgens het kerkelijk recht geldig, maar ongeoorloofd’, legt professor Torfs uit. ‘Beide bisschoppen worden dan van rechtswege geëxcommuniceerd.’ Die nieuwe bisschoppen kunnen wel nog priesters wijden.

Ratzinger bemiddelt

Kardinaal Joseph Ratzinger deed als prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer pogingen om de band tussen SSPX en het Vaticaan te herstellen. Toen hij in 2005 paus Benedictus XVI werd, liet hij in 2007 de oude Latijnse liturgie opnieuw toe, inclusief de Tridentijnse Mis waarbij de priester met de rug naar de gelovigen de misviering leidt.

In 2007 liet hij de oude Latijnse liturgie opnieuw toe, inclusief de Tridentijnse mis

In 2009 maakte Benedictus de excommunicatie van de SSPX-bisschoppen ongedaan. Deze beslissing viel de dag nadat de Pius X-bisschop Richard Williamson voor de Zweedse televisie het gebruik van gaskamers in de nazikampen had ontkend. SSPX distantieerde zich van deze uitspraak; Williamson werd in 2012 door de organisatie ontheven.

Dubbelhartig

Toen Benedictus in 2013 werd opgevolgd door paus Franciscus ontstonden er opnieuw spanningen. ‘De nieuwe paus nam een dubbelhartige houding aan tegen de klassieke liturgie’, getuigt Torfs. ‘Hij had weinig sympathie voor SSPX en evenmin voor Opus Dei. Latijnse missen werden vanaf 2021 enkel mogelijk na een bijzondere toelating van de bevoegde bisschop.’

‘Paus Franciscus stond wel open voor SSPX en liet toe dat onze priesters overal in de wereld biechten mochten afnemen én huwelijken sluiten’, nuanceert prior Louis Bochkoltz van de Antwerpse priorij. ‘We wilden ook een open discussie met de nieuwe paus Leo XIV, maar al een jaar lang werd een audiëntie aan onze overste geweigerd. De dag nadat we de nieuwe wijding aankondigden, werd de overste door kardinaal Fernández wel uitgenodigd voor een gesprek in Rome. We waren vragende partij voor een discussie, maar hij wist enkel te melden dat een misviering naar de liturgie van voor het Vaticaanse Concilie tegen de kerkelijke leer is. Een discussie hierover was niet mogelijk.’

‘Even leek het dat met de minder temperamentvolle nieuwe paus Leo XIV de verhouding met SSPX zou verbeteren’, merkt Torfs op. ‘Door de nieuwe bisschopswijdingen zullen de gemoederen niet bedaren. Het lijkt wel een jojo.’

Hogere kringen

‘Al anderhalf jaar geleden maakte onze algemeen-overste Davide Pagliarani bekend dat we nieuwe bisschoppen nodig hebben’, legt Bochkoltz uit. ‘In februari van dit jaar kondigde hij aan dat de wijding in juli zal plaatsvinden.’ Twee van de vier bisschoppen die in 1988 werden gewijd zijn intussen overleden; de anderen hebben een vrij hoge leeftijd.

Nogal wat jongeren staan gunstig tegenover deze conservatieve geloofsleer

De SSPX telt wereldwijd 700 priesters, waarvan drie in Vlaanderen. De broederschap is actief in enkele kerken in Wallonië en Brussel, een kapel in Gent en de Antwerpse priorij. Ze staat vrij sterk in de VS en vooral in Frankrijk. ‘Deze conservatieve geloofsleer heeft relatief veel aanhang in hogere kringen’, weet Torfs. ‘Nogal wat jongeren staan er gunstig tegenover, als een soort van slingerbeweging tussen de moderne Kerk en de conservatieve variant.’

Bochkoltz verzorgt ook al misvieringen van het Katholiek Vlaams Hoogstudenten Verbond van Antwerpen. ‘Jongeren willen teruggrijpen naar de rooms-katholieke traditie’, zegt hij. ‘Zij vinden hier identiteit én duidelijkheid in. Nu lijkt met de nieuwe paus hierover geen gesprek mogelijk. Men dreigt weer met een schisma, net als vroeger. Ik word er echt moe van.’

Victor Manuel Fernández

Traditionalisten tarten opnieuw het Vaticaan