Vorig jaar hebben maar liefst 223.000 mensen betaald om in de Gentse Sint-Baafskathedraal het Lam Gods te bekijken. In de voorbije vier jaar is het bezoekersaantal voor het retabel van de gebroeders Van Eyck verdubbeld. Ik vind dat fantastisch nieuws.

Op Het Lam Gods raak je nooit uitgekeken. Toen het werd onthuld moet het voor de kijkers van toen – die honderd keer beter dan vandaag het verhaal en de symbolen begrepen – een overrompelende ervaring zijn geweest. Het Lam Gods is stripverhaal, film en televisie tegelijk, maar dan op z’n vroeg vijftiende-eeuws.

Kerkelijk mysterie

Al moet ik daaraan toevoegen: het moderne succes van het retabel heeft ook, misschien zelfs vooral, te maken met de nog altijd niet opgeloste Diefte uit 1934. Uitgerekend in het jaar dat het retabel zijn vijfhonderdste verjaardag vierde, werden twee panelen gestolen. Er werd van het bisdom één miljoen frank losgeld geëist – toen een zeer fors bedrag. Eén van de panelen, ‘Johannes de Doper’, werd teruggegeven om te bewijzen dat er onderhandeld werd met de echte dief of dieven, die uiteraard wist(en) waar het andere paneel, ‘De Rechtvaardige Rechters’, zich bevond. Omdat er nooit betaald is, zijn ‘De Rechtvaardige Rechters’ nog altijd zoek.

En daar bovenop is er natuurlijk het verhaal van Arseen Goedertier, koster en wisselagent uit Wetteren, die geveld wordt door een hartaanval, maar zijn laatste adem gebruikt om te zeggen dat de doorslagen van de correspondentie met het bisdom in zijn bureau liggen. Waar ‘De Rechtvaardige Rechters’ te vinden zijn, zegt hij niet. Of hij dan zelf ook de dief was, zegt hij evenmin. Het lijkt allemaal uit de pen te komen van een begaafd schrijver van speurdersverhalen.

Het mysterie van De Rechtvaardige Rechters lijkt uit de pen van een begaafde misdaadauteur te komen

En daarmee is de kous nog niet af. Want zeer uitgebreid onderzoek naar de diefstal, zij het tientallen jaren te laat, wijst almaar meer op een politiek-financiële dimensie: niet Arseen Goedertier heeft de twee panelen gestolen, de echte daders zijn te vinden onder de dienaren van het bisdom zelf. Alleen daar kenden ze trouwens het geheime mechaniekje om de panelen ongeschonden uit hun kader te halen. Goedertier deed enkel dienst als onderhandelaar.

Het losgeld moest dienen om na de financiële crisis van 1929 fout gelopen kerkelijke beleggingen te compenseren, en tegelijk reputatieschade voor Kerk en Katholieke Partij te voorkomen. Het bewijsmateriaal voor die stelling is overweldigend.

Misdaadverhalen doen het goed

Wat dus tot de conclusie leidt dat we massaal naar Het Lam Gods gaan kijken vanwege dat prachtige misdaadverhaal dat erachter zit. We bewonderen de panelen – ze zijn de voorbije jaren helemaal gerestaureerd, waarvoor een miljoenenbudget beschikbaar was – maar we kijken vooral naar de kopie die is gemaakt van ‘De Rechtvaardige Rechters’. En denken tegelijk aan de omerta van de katholieke elite, van toen, en van nu. Iemand moet weten waar ‘De Rechtvaardige Rechters’, de echte, verborgen zit.

Wij mensen houden van kunst, zeer zeker, maar we houden nog veel meer van goede verhalen

Wij mensen houden van kunst, zeer zeker, maar we houden nog veel meer van goede verhalen. Misdaadverslaggeving leest lekkerder dan beschouwingen over de esthetiek van de vijftiende eeuw. De twee samen zijn onklopbaar. Dat bewijst niet alleen Het Lam Gods.

True crime verkoopt

De Mona Lisa van Leonardo da Vinci is pas echt wereldberoemd geworden toen het schilderij in 1911 werd gestolen. Twee jaar later bleek ene Vincenzo Peruggia, die nog in het Louvre had gewerkt, de dader. Ook hij had een politiek motief. De man vond dat Napoleon het portret gestolen had, dat het thuishoorde in Italië en niet in het Louvre.

Twee jaar lang stonden massa’s mensen in de rij om te kijken waar de Mona Lisa had gehangen. Zoveel belangstelling had La Gioconda tevoren nooit gekregen.

Een kunstwerk met een strafblad, we vinden dat geweldig

Sommige schilderijen zijn meerdere keren gestolen. De Schreeuw van Edvard Munch is een eerste keer gestolen in 1994 en drie maanden later teruggevonden. De daders werden gearresteerd. Exact tien jaar later werd het doek door gewapende mannen een tweede keer weggehaald. Na twee jaar werden de daders gevonden, maar ze zwegen over waar het gestolen werk zich bevond. Pas toen de dieven een miljoenendwangsom opgelegd kregen als ze bleven zwijgen, kwam De Schreeuw weer boven water. Tienduizenden Noren schoven voorbij omdat de nationale trots weer thuis was.

De Nachtwacht van Rembrandt is nooit gestolen (dat is veel te groot), maar het is wel drie keer beschadigd. De laatste keer in 1990 met zwavelzuur. Een alerte zaalwachter heeft een ramp kunnen voorkomen door meteen het zuur met gedemineraliseerd water te overgieten. Een kunstwerk met een strafblad, we vinden dat geweldig.

Politieke dimensie

In datzelfde jaar 1990 werden in Boston in het Stewart Gardner Museum maar liefst dertien werken – onder meer van Rembrandt en Vermeer – uit hun lijsten gesneden. De twee daders hadden zich vermomd als politieagenten. Die doeken zijn nog altijd spoorloos.

Ook hier is er een politieke dimensie. De daders zouden leden zijn geweest van de IRA, het Ierse Republikeinse Leger. Bedoeling was om met het verkregen losgeld de Noord-Ierse strijd te financieren. Maar tot verbazing van het IRA en ongeveer de hele mensheid bleek het museum niet verzekerd…

De lege lijsten zijn een ode aan het gemis

Vandaag hangen de lege lijsten daar nog altijd aan de muren. Duizenden mensen willen die gezien hebben. Stuk voor stuk zijn het odes aan het gemis. In 2013 heeft de politie laten weten dat ze weten wie de daders zijn. Maar de feiten zijn verjaard.

Adam en Eva achter slot en grendel

In het begin van de negentiende eeuw heeft de Gentse Sint-Baafskathedraal het Lam Gods verkocht aan een Duitse vorst. Zij het niet helemaal. Adam en Eva, door de Van Eycks afgebeeld in natuurlijke staat, werden door de kerkfabriek uit het kader gehaald en zedig achter slot en grendel gehouden.

De rector van de kathedraal laat in het weekeinde weten dat de verkoop van de Lam Gods-tickets volstaat om hun lopende kosten te dekken.

We gaan erop vooruit.

Vincenzo Peruggia

Kunst met een strafblad