Sommige denkbeelden zijn hardnekkig, hoezeer zij ook botsen met de realiteit. Dat geldt voor de illusie dat de wijsheid van de mens toeneemt met de jaren en de aanname dat Vlamingen het beter doen als ze het zelf doen. En voor het idee dat de NAVO deels verantwoordelijk is voor het agressieve gedrag van Rusland?

De NAVO medeverantwoordelijk voor de invasie van Rusland in Oekraïne? Een radicale stelling. Zo radicaal dat ze ons naoorlogs veiligheidsdenken in vraag stelt. Daarom zetten we eerst de hoofdgedachten van dat veiligheidsdenken op een rij, want die liggen aan de basis van de NAVO-uitbreiding die de oorlog in Oekraïne zou hebben uitgelokt.

Juk

Na de Tweede Wereldoorlog sloten de westerse landen een bondgenootschap om zich te verdedigen tegen de Sovjet-Unie. Een land dat aangevallen werd, kon rekenen op de bijstand van alle bondgenoten.

Tijdens de Koude Oorlog konden de West-Europese landen, met 300.000 Amerikaanse soldaten op Europese bodem en beschermd door een Amerikaanse kernwapenparaplu, aan hun verzoening werken en hun welvaart uitbouwen. De Centraal-Europese landen bleven onder het juk van Moskou.

Zonder die toetreding zouden ze mogelijk in politieke experimenten gestapt zijn of terug onder controle van een revanchistisch Rusland geraken

Na de val van de Berlijnse Muur kwamen die satellietlanden vrij, maar ze waren strategisch dakloos. Zij drongen met grote nadruk aan om ook te kunnen genieten van de veiligheidsgarantie van de NAVO. Die acht landen traden toe in twee golven: in 1999 en 2004. Zonder die toetreding zouden ze mogelijk in politieke experimenten gestapt zijn of terug onder controle van een revanchistisch Rusland geraken. De NAVO-uitbreidingen hebben zo’n catastrofe verhinderd.

Nu herhaalt zich een gelijkaardig scenario met Oekraïne. Oekraïne zet alles op alles om NAVO-lid te worden en zich aan te sluiten bij het maatschappijmodel van het Westen, waarvoor de Europese Unie het kader biedt.

Rancune

Zij die de NAVO mee de schuld geven van de oorlog in Oekraïne, wijzen naar beleidskeuzes die de NAVO-landen in het verleden namen. Sommige verwijten treffen beloften om de alliantie niet uit te breiden. De Amerikaanse staatssecretaris James Baker en de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Hans-Dietrich Genscher hebben in 1990 inderdaad aan Michail Gorbatsjov beloofd om de NAVO niet uit te breiden.

Dat waren mondelinge toezeggingen, gedaan in de hitte van de onderhandelingen over een verdrag rond Duitsland. Die toezeggingen komen evenwel niet voor in dat verdrag zelf, noch in latere verdragsteksten met de Sovjet-Unie.

Er circuleerden na de val van de Berlijnse Muur trouwens talrijke denkpistes. Volker Rühe, de Duitse minister van Defensie, vond dat Rusland bij de NAVO moest kunnen komen. De Russen zelf zaten kortstondig op het NAVO-hoofdkwartier in Evere mee aan tafel, maar vonden het vernederend om naast Esten en Polen te moeten zitten en stapten op. Moskou haalde dan opnieuw het oude idee van een ‘Europees Huis’ (zonder de Verenigde Staten) uit de kast. Boris Jeltsin stelde een Europese vredesmacht voor.

En in Moskou, daar begon de rancune, de revanche, het knagend werk

Het was de tijd van Fukuyama’s ‘Einde van de Geschiedenis’, met de definitieve overwinning van het liberalisme, de vrijhandel, het globalisme en de verzoening van vijanden. Maar de burgeroorlog in Joegoslavië maakte aan die euforie een einde. En in Moskou, daar begon de rancune, de revanche, het knagend werk.

Imperialisme

Schuldtoewijzingen aan de NAVO gaan geregeld gepaard met verwijten rond Amerikaans imperialisme, waarbij de landen van Centraal- en Oost-Europa gemanipuleerd worden. Sommigen bestempelden de NAVO als een militaristisch, door Washington gestuurd imperium.

Na de val van de muur bepleitten ze de alliantie te ontbinden, net zoals dat gebeurde met het Warschaupact van de Sovjet-Unie. Het gaat hier niet zozeer om strategische overwegingen, maar om een principiële vooringenomenheid en culturele aversie tegen Amerika.

Kritiek

Met de Russische invasie in Oekraïne nam de kritiek op de NAVO(-uitbreiding) toe. Aan de linkerzijde en in universiteitskringen was die kritiek al goed ingeburgerd, maar nu komt ze ook van rechts. De toezegging van de NAVO om in te gaan op het aandringen van Oekraïne om lid te worden, zou een bedreiging inhouden voor Rusland zelf.

Die NAVO-uitbreidingen zouden een soort omsingeling van Rusland betekenen, een miskenning van wat Rusland als zijn historisch kerngebied beschouwt, en Rusland de veiligheidszone (het ‘Nabije Buitenland’) ontzeggen, alwaar het zijn belangen kan opleggen.

Dit anti-NAVO-discours gaat vaak samen met empathie voor het historisch en cultureel erfgoed van Rusland en voor zijn gemenebest (‘Russki Mir’). Dat erfgoed wordt in Rusland zelf intens gekoesterd.

Fictie

Dat Rusland schrik heeft van de NAVO is een fictie. Moskou weet perfect dat er van de NAVO niet de minste militaire bedreiging uitgaat. Het bespelen van die fictie verdoezelt andere strategieën. Bij de voormalige satellietlanden daarentegen, zit de angst voor Rusland er diep in. Hoe een Russisch regime eruitziet, dat weten ze in Praag, Boedapest en Warschau, in Riga, Tallin en Vilnius. En sinds 2022 ook opnieuw in Boetsja, Marioepol en Cherson.

Rusland voelt zich door de NAVO-uitbreiding ‘vernederd’. Dat waren de woorden van Boris Jeltsin

Rusland is uit op revanche. Het wil de gebieden die het imperium verloor weer terug, via annexatie of minstens onder indirecte controle. Het voelt zich door de NAVO-uitbreiding ‘vernederd’. Dat waren de woorden van Boris Jeltsin. Maar het enige wat het Kremlin tegenhoudt, is precies die NAVO-solidariteit. Want waar die solidariteit niet geldt, daar komen de Russen tussen: Georgië, Kirgizië, Oekraïne en Kazachstan.

Cruciale top

Dat brengt ons bij de cruciale NAVO-top in Boekarest in 2008. De NAVO gaf Oekraïne en Georgië toen een perspectief op lidmaatschap, zij het op lange termijn. Dus zonder ‘Membership Action Plan’. Met dat uitstel wilde men Moskou tegemoetkomen, maar het had een averechts effect.

Moskou was woedend wegens het aanbod rond toetreding, met uitstel of zonder. Welwillendheid werd gezien als agressie. Veronderstel dat de NAVO in Boekarest aan Oekraïne daadwerkelijk het lidmaatschap had aangeboden, zonder uitstel. Zou Rusland dan in februari 2022 in Oekraïne binnengevallen zijn? Ik denk het niet.

Medeverantwoordelijk?

Terug naar de vraag of de NAVO medeschuldig is aan de oorlog in Oekraïne. Die vraag is belangrijk, want het antwoord erop bepaalt welke koers ethisch verantwoord is. En of en hoe het conflict moet voortgezet of gestopt worden.

Ja, de NAVO-landen zijn medeverantwoordelijk voor de Russische agressie, maar niet voor de NAVO-uitbreiding. Door jarenlang goedkoop Russisch gas te kopen tegen Russische voorwaarden, door het negeren van cyberaanvallen op Estland, pesterijen tegen Litouwen en politieke moorden in West-Europa en door het tolereren van hybride oorlogsvoering stuurden westerse landen Vladimir Poetin het signaal dat hij zijn agressieve omgang met de buurlanden straffeloos voort kon zetten. Dáár ligt de westerse schuld.

Sancties

Na de Russische bezetting van de Donbas en de Krim kwamen er kortstondig sancties, maar al snel volgde een pijpleidingdeal die met pomp en leut met Poetin werd gevierd. De winter daarop zaten velen in de tribunes van de Olympische Spelen in Sotchi. Wat hadden de Russische president en zijn regime nog nodig om te concluderen dat Oekraïne hard kon worden aangepakt?

Zelfkritiek is gezond en meningsverschillen maken deel uit van onze samenleving. Maar zelfkritiek, zonder daadwerkelijk verzet tegen een misdadige agressie en waarbij het land dat aangevallen wordt alleen achterblijft, is onverantwoord en een politiek zwaktebod. ‘Oost-Europa’ is lang een begrip geweest voor een regio vol ‘bloedlanden’, waar dingen gebeuren die mensen zoals wij niet moeten ondergaan. Dat is een keuze van het Westen, geen wetmatigheid. Een blijk van minachting voor landen en volkjes die we als minder ontwikkeld en dus minder belangrijk afschilderen.

Hoelang kunnen wij daar nog mee doorgaan?

Volker Rühe

NAVO niet verantwoordelijk voor oorlog in Oekraïne