Op 5 februari 2026 dreigt de wereld een nog gevaarlijker plek te worden. Die dag loopt het New START-verdrag tussen de Verenigde Staten en Rusland af, dat de landen toelaat om elkaars kernwapenarsenaal te inspecteren en het aantal kernkoppen dat de landen mogen bezitten limiteert. Wannes Verstraete, doctoraatsonderzoeker aan de VUB en verbonden aan het Egmont Instituut, acht de kans klein dat er snel een nieuw verdrag wordt gesloten.

START of Strategic Arms Reduction Treaty is een verdrag dat teruggaat naar begin de jaren 90. ‘Het eerste wapenbeheersingsverdrag van deze soort, START I, dateert van 1991 en werd gesloten tussen de VS en de Sovjet-Unie. Nadien volgde START II, maar dat trad nooit in werking’, zo verklaart Verstraete.

In de plaats daarvan kwam in 2002 het SORT-verdrag dat het aantal gebruiksklare kernkoppen limiteerde. Dat verdrag werd in 2011 opgevolgd door New START. ‘Dit werd onderhandeld door Obama; zijn opvolger Joe Biden besliste in 2021 het verdrag te verlengen met vijf jaar, tot 2026. In 2023 heeft Rusland het verdrag opgeschort, om druk te leggen op de VS. Maar het stapte er niet uit. Nochtans biedt het verdrag ook voordelen voor Rusland, in de vorm van enige transparantie over het Amerikaanse arsenaal.’

Rusland volgde niet

Op 5 februari 2026 loopt het verdrag dus af. New START zorgt ervoor dat de VS en Rusland elkaars kernwapenarsenalen mogen monitoren met satellieten, maar ook met tot 18 plaatsbezoeken per jaar. Die controles moeten ervoor zorgen dat beide landen zich aan de afgesproken limiet houden. Rusland en de VS mogen elk tot 1.550 kernkoppen bezitten, bijna twee derde minder dan ten tijde van START I.

‘Het gaat hierbij om strategische kernwapens, de grootste soorten’, verklaart Verstraete. Tactische wapens, zoals de kernbommen die onder meer op de Belgische luchtmachtbasis Kleine-Brogel liggen, vallen buiten het verdrag. Tactische kernbommen zijn bedoeld om ingezet te worden op het slagveld, daar waar strategische kernwapens vooral doelwitten diep in vijandig gebied proberen raken, en met een veel grotere kracht.

Tactische wapens, zoals de kernbommen die op Kleine-Brogel liggen, vallen buiten het verdrag.

‘Na START I speelde men wel met het idee om ook een verdrag te sluiten over die tactische wapens’, zegt Verstraete. ‘Na de Koude Oorlog hebben de VS unilateraal hun voorraad tactische kernwapens sterk afgebouwd, maar de Russen zijn niet gevolgd. Volgens open bronnen heeft Rusland 1.500 tot 2.000 tactische kernwapens, de VS hebben er 200. Rusland zwaait er ook graag mee.’

De expert verwijst tegelijk naar het INF-verdrag (Intermediate-Range Nuclear Forces Treaty), dat kernwapens verbood die vanop de grond gelanceerd worden en een bereik kennen van 500 tot 5.500 kilometer. ‘Donald Trump is er in zijn eerste ambtstermijn als president uit gestapt, omdat Rusland al nieuwe wapens aan het ontwikkelen was, zoals de Novator-kruisraket en Roebezj-ballistische raket, die het verdrag schonden.’

Een cruciaal verschil met de Koude Oorlog van destijds is de aanwezigheid van een derde speler: China. ‘Het is op dit moment een grote nucleaire expansie aan het realiseren. Nu zit China op 600 kernkoppen, maar het zou tegen 2030 1.000 stuks hebben en wil nog verder gaan. Trump riep op om ontwapeningsgesprekken te voeren met China en Rusland, maar China gaf deze week nog aan daarin niet geïnteresseerd te zijn, omdat ze niet op hetzelfde niveau zitten als Rusland en de VS.’

Tripartiteakkoord

‘De Amerikanen zien een scenario opdoemen dat ze de nucleaire grootmachten Rusland en China tegelijk zullen moeten afschrikken. Daarom denk ik dat er een SORT II zal komen: dat oorspronkelijke akkoord was maar enkele pagina’s dik, voorziet minder controlemiddelen, en landen kunnen er ook snel uitstappen. Voor de VS lijkt dat interessant, mocht China een grotere dreiging vormen. Op dit moment is een tripartiteakkoord tussen de VS, Rusland en China onwaarschijnlijk.’

Naast de twee grootmachten en China, de aspirant-grootmacht, beschikken ook landen zoals Pakistan, India of Frankrijk over kernwapens. Daarop is eigenlijk weinig controle: ‘Er is het non-proliferatieverdrag waar Israël, Pakistan, India en Noord-Korea niet in zitten. Onderling zijn er tussen Pakistan en India wel gesprekken, maar daar borrelt de situatie ook vaak over. Rusland wil tegelijk dat Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk betrokken worden in wapenbeheersingsverdragen, maar dat gebeurt voorlopig niet. Die hebben ook veel kleinere arsenalen dan de VS en Rusland. China zit er nu wat tussen, maar streeft naar gelijkwaardigheid met de Amerikanen.’

Wannes Verstraete

Hoe ziet de toekomst van Amerikaans-Russische controle op kernwapenarsenalen eruit?