Geen enkele uitspraak van oud-kanselier Angela Merkel heeft de gemoederen zo beroerd als ‘Wir schaffen das’. Nochtans duurde het nog vier dagen vooraleer ze de eigenlijke beslissing nam die aan de basis van haar migratiepolitiek lag.

Het is vandaag, 31 augustus, precies tien jaar geleden dat Merkel tijdens een persconferentie de drie woorden uitsprak die haar sindsdien blijven achtervolgen. Voor de ene getuigden die van moed en medemenselijkheid, voor anderen van gebrek aan realiteitszin. De vluchtelingencrisis had in de zomer van 2015 een hoogtepunt bereikt. Aanvankelijk hield Merkel bij wijze van spreken de boot nog af. In juli van dat jaar had ze nog tegen een huilend dertienjarig Palestijns meisje gezegd: ‘We kunnen jammer genoeg niet zeggen: “Jullie kunnen allemaal komen”’, en ‘das können wir auch nicht schaffen.’

Hek van de dam

Maar er waren intussen schokkende beelden opgedoken van 71 vluchtelingen die in Oostenrijk in een vrachtwagen gestikt waren. Op zondag 30 augustus riep een honderdtal bekende Duitsers in Bild am Sonntag op tot ‘solidariteit met vluchtelingen’. Volgens haar memoires zou de oud-bondskanselier in een onderhoud met haar persoonlijke medewerkster toen gezegd hebben dat ze de problemen wel zou bolwerken. Mevrouw Baumann adviseerde haar daarop de woorden ‘Wir schaffen das’ op de geplande persconferentie te bezigen.

Alleen al in september 2015 staken er 170.000 vluchtelingen, vooral jonge mannen uit Syrië en Irak, de Oostenrijks-Duitse grens over.

Het is pas op 4 september dat Merkel, in samenspraak met de Oostenrijkse kanselier Werner Faymann, besloot migranten op te nemen die in Hongarije vastzaten. Daarmee was het hek letterlijk van de dam: alleen al in september 2015 staken er 170.000 vluchtelingen, vooral jonge mannen uit Syrië en Irak, de Oostenrijks-Duitse grens over. Binnen de ‘Union’, het christendemocratische kartel van de CDU, Merkels partij, en de Beierse zusterpartij CSU, was niet iedereen opgezet met die ommekeer van de Duitse kanselier. Horst Seehofer (CSU), de toenmalige minister-president van de deelstaat Beieren, verzuchtte: ‘Ik zie geen mogelijkheid de stop weer op de fles te krijgen.’

Moraal

In feite handelde Merkel vanuit een ‘Gesinnungsethik’, zoals de grote Duitse socioloog Max Weber een ethiek noemde die zich concentreert op de eigen waarden, op het eigen gelijk. Dat in tegenstelling tot een ‘Verantwortungsethik’, die rekening houdt met de gevolgen van een bepaalde handeling. Seehofer vatte de tegenstelling tussen die twee vormen van ethiek samen in de zin: ‘Zo kan de werkverdeling er niet uitzien, dat de ene bevoegd is voor de moraal en de menselijkheid, en de andere voor het werk en de middelen.’

De zelfverzekerde uitroep ‘Wir schaffen das’ onttrekt de materiële, financiële en culturele inspanningen aan het oog die de opvang en de integratie van miljoenen vluchtelingen vergen. Inderdaad, van die bewuste septemberdag in 2015 tot heden zijn er 6,5 miljoen van hen in Duitsland aangekomen, om nog maar te zwijgen van de miljoenen in de andere lidstaten van de Europese Unie. In de praktijk betekende de komst van zovele mensen een zware last voor en vaak zelfs een overbelasting van de steden en gemeenten op het vlak van arbeidsmarkt, huisvesting, kinderopvang en onderwijs.

Onveiligheid

In september 2015 heerste er in bepaalde kringen in Duitsland een ware Willkommenskultur. De problemen zouden zich niet lang daarna laten gevoelen. Een eerste schok voor de Duitse publieke opinie kwam er op oudejaarsavond 2015, toen meer dan 800 feestvierende vrouwen op het grote plein voor de Dom van Keulen aangerand werden door groepjes asielzoekers. Een niet eerder ervaren vorm van onveiligheid deed zijn intrede in het land.

Er volgden sindsdien nog verschillende aanslagen in onder meer Berlijn, Solingen en Aschaffenburg door asielzoekers of migranten uit islamitische landen. Duitsland heeft al enkele jaren te kampen met wat het Duitse weekblad Focus een ‘Messer-Seuche’ noemt, een ‘messenepidemie’. Elke dag vinden er gemiddeld tachtig aanvallen met een mes plaats door vooral mensen uit Syrië en Afghanistan. De criminaliteitscijfers tonen een oververtegenwoordiging van daders met een migratieachtergrond in verhouding tot hun aandeel in de totale bevolking. Waar in 2021 nog 80 procent van de Duitse burgers zich veilig voelde, is dat percentage in 2025 gezakt tot 60 procent.

Ook het onderwijssysteem kreunt onder de toevloed van kinderen en jonge mensen die onvoldoende Duits kennen.

Dezer dagen pakken de Duitse media ook uit met statistieken over de integratie en de tewerkstellingsgraad van de migranten. Daaruit zou moeten blijken dat meer dan de helft van de ‘nieuwkomers’ aan het werk is. Het aandeel mensen van buitenlandse oorsprong aan het ‘Bürgergeld’, het leefloon, zou nog altijd 47,2 procent bedragen. Ook het onderwijssysteem kreunt onder de toevloed van kinderen en jonge mensen die onvoldoende Duits kennen. De kwaliteit van de schoolprestaties is de laatste jaren sterk afgenomen.

Afgrond

Duitsland is ‘een sterk land’, voerde Merkel tien jaar geleden als rechtvaardiging van haar migratiebeleid aan. Maar vandaag is de Bondsrepubliek dat niet meer. Dure energie, strenge milieumaatregelen en een loodzware bureaucratie duwen de Duitse economie de afgrond in. Intussen regent het ontslagen, ook en vooral in de automobielindustrie. Verminderde staatsinkomsten, opgedreven bewapening, migratiekosten en het loslaten van de schuldenrem zetten de sociale zekerheid onder druk.

De huidige bondskanselier Friedrich Merz (CDU) zei onlangs nog dat de ‘Sozialstaat’ niet meer ‘finanzierbar’ is. De door hem aangekondigde verstrenging van het asielbeleid is meer symboolpolitiek in de vorm van grenscontroles dan dat ze een effectieve uitwerking heeft. Tegen de eigen verkiezingsbelofte in moet Merz van de rechter bovendien een 2000-tal Afghanen die in Pakistan vastzitten naar Duitsland laten overkomen. De malaise waarin Duitsland op vele vlakken verkeert, maakt dat het aantal privéscholen toeneemt, dat er aparte metrostellen voor vrouwen geëist wordt, en ondernemers met de gedachte aan uitwijken naar het buitenland spelen.

Doofpot

Ook het politieke landschap is veranderd. Eind augustus 2015 stond de CDU/CSU, de ‘Union’, nog op 40 procent in de opiniepeilingen en leek de Alternative für Deutschland (AfD) onder de kiesdrempel van 5 procent te zullen verdwijnen. Vandaag is AfD met 26 procent de sterkste partij, nog voor de ‘Union’. De onvrede over het migratiebeleid van de opeenvolgende Duitse regeringen, de economische neergang en het verbrokkelen van de maatschappelijke cohesie maken dat vele burgers het ‘establishment’ de rug toekeren.

De burgers zijn niet ontevreden omdat populisten hen ophitsen, maar omdat de gevestigde partijen hen ontgoochelen.

Eric Gujer schrijft in de Neue Zürcher Zeitung: ‘De burgers zijn niet ontevreden omdat populisten hen ophitsen, maar omdat de gevestigde partijen hen ontgoochelen.’ Die laatsten steken liever de problemen in de doofpot, zoals blijkt uit een gemeenschappelijk besluit van CDU, SPD, FDP, Grüne, Die Linke, Die Partei en Volt om het thema Migration niet uit te spelen in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen in Noordrijn-Westfalen op 14 september aanstaande. Dat ontlokt Anna Schneider in Die Welt de sarcastische opmerking ‘Was man nicht anspricht, existiert auch nicht‘ (‘Wat je niet benoemt, bestaat ook niet’). De kritische publicist Henryk M. Broder noemt het ‘Wählerverachtung’ (‘verachting van de kiezers’).

Hoe zit het intussen nog met Merkel? In recente interviews naar aanleiding van tien jaar ‘Wir schaffen das’ verdedigt ze haar toenmalige opstelling: ‘Als er iets in de weg ligt, moet het overwonnen worden’ en ‘men moet de kracht opbrengen om het juiste te doen’. Merkel belichaamt nog altijd de Gesinnungsethik waarover Max Weber het meer dan een eeuw geleden had.

Werner Faymann

Angela Merkel heeft het niet ‘geschafft’