Er zijn van die dagen of professionele ankerpunten in je leven die je nooit zal vergeten. Eén ervan was de moordpartij op de redactie van Charlie Hebdo, vandaag exact tien jaar geleden. Ondergetekende schreef toen nog voor De Morgen, trok de dag na het drama naar Parijs en interviewde ook later nog enkele overlevenden. ‘Nous sommes Charlie’, klonk het toen massaal. Maar hoe zit dat dan vandaag?

We schreven donderdag 8 januari 2015, een kille en druilerige dag. Vanuit Brussel-Zuid waren we die ochtend vroeg, in het gezelschap van een fotograaf, naar Parijs gespoord. We doken er meteen de metro in, richting het elfde arrondissement. Daar, in de rue Nicolas-Appert, waren amper 24 uur eerder twaalf cartoonisten en journalisten van Charlie Hebdo door islamistische terroristen afgeslacht.

Biotoop van extremisten

Zoals we al enigszins vreesden, was de hele buurt hermetisch afgesloten en dus trokken we naar het negentiende arrondissement. In die rafelrand van de Franse hoofdstad waren de daders – de broers Kouachi – immers opgegroeid.

Het was in die periode niet enkel het arrondissement met het hoogste percentage sociale woningen van de hele stad, bepaalde buurten werden er ook toen al onomwonden omschreven als ‘des quartiers chauds’, wijken die al vele jaren een vruchtbare biotoop vormden voor extremisten en jihadisten.

Collectieve shock

En hoewel er in zowat de hele stad een onwezenlijke sfeer hing — Parijs was in een soort van collectieve shock beland – leek uitgerekend hier het leven zijn gewone gangetje te gaan. Of zoals we in onze reportage de volgende ochtend schreven: het arrondissement verkeerde net niet in een collectieve staat van ontkenning.

‘Er wordt zoveel gezegd en de pers doet daar graag een schepje bovenop’, klonk het bij een buurtbewoner. ‘Het is niet omdat de dader hier is opgegroeid dat hij ook een moslim is. Iedereen kan de grootste wreedheden begaan en daarbij Allah aanroepen, maar daarmee is toch niets bewezen?’

Pas in de late namiddag zouden we in dat negentiende arrondissement eindelijk iemand spreken die het tomeloze verdiet van de Parijzenaars durfde te verwoorden

Pas in de late namiddag zouden we in dat negentiende arrondissement eindelijk iemand spreken die het tomeloze verdiet van de Parijzenaars durfde te verwoorden. ‘We zijn echt in shock. Want Charlie Hebdo was voor mij, net zoals voor zovele inwoners van deze stad, echt onze jeugd. Ik ben opgegroeid met dat blad, het is gewoon een onderdeel van de Franse cultuur’, klinkt het.

‘De voorbije jaren toonde het zich vaak heel scherp voor moslims, maar in het verleden was het net zo goed Charles de Gaulle die de volle laag kreeg.’ Scherp voor alles en iedereen, dat was al 45 jaar lang de essentie van het blad. De Franse cultuur had die dag een mokerslag gekregen, enigszins verdwaasd en zwaar onder de indruk keerden we naar Brussel terug.

Nederlandse cartoonist

Ruim een maand na de gruwelijke slachtpartij, de dag nadat Charlie Hebdo voor het eerst in vijf weken opnieuw in de kiosken lag met een bloedrode cover met daarop de kop ‘C’est reparti!’, trokken we voor De Morgen opnieuw naar Parijs.

De redactie had intussen onderdak gekregen in de lokalen van de linkse krant Libération, in de zwaar bewaakte Rue Béranger op een boogscheut van de Place de la République.

Na daar enkele uren vergeefs te hebben rondgehangen, botsten we bij toeval op de bejaarde Nederlandse cartoonist Willem Holtrop. 73 jaar was hij toen al, en de uiterst minzame Nederlander was al van bij het prille begin in 1970 één van de vaste steunpilaren van het blad.

Ontsnapt aan moordenaars

Holtrop ontsnapte aan de moordenaars omdat de trein waarmee hij vanuit zijn woonplaats in Bretagne naar de redactievergadering kwam afgezakt flink wat vertraging had. Het nieuws van de dood van zijn twaalf collega’s had hij een goede maand eerder op de trein moeten vernemen.

Holtrop wilde, na enig aarzelen, wél tijd vrijmaken voor een interview met een Belgische krant. Het gesprek, in een typische Parijse brasserie op de Place de la République, werd één van de meest emotionele uit onze journalistieke carrière. Gelardeerd met ankedotes uit een anarchistisch verleden, doordrenkt met emoties over wat er de voorbije weken was gebeurd.

Zoals die ene anekdote over een hoogbejaarde dame van tachtig die had laten weten dat ze voortaan maandelijks 100 euro zou storten aan het zoontje van een van de slachtoffers. Tot het einde van zijn studies, om zijn schoolkosten mee te bekostigen.

Bewaking geweigerd

Holtrop zelf, zo vertelde hij ons, had sindsdien alle bewaking geweigerd, maar de minzame cartoonist besefte beter dan wie ook dat er die zevende januari 2015 wel degelijk een einde was gekomen aan een tijdperk. Bij Charlie Hebdo zelf, uiteraard, maar net zo goed in Frankrijk.

Van zijn ‘vieux copains’ van het allereerste uur, Jean Cabut, Georges Wolinski en Charb, had niemand de moordpartij overleefd. ‘Zo’n drama, daar kom je natuurlijk nooit volledig overheen, maar we moeten vooruit’, klonk het bij het afscheid. Het bleken profetische woorden.

Islamofoob

Tien jaar later is niet enkel Frankrijk, maar heel Europa veranderd. Islamistische aanslagen eisten intussen vele honderden levens op en de multiculturele droom werd overal keihard aan diggelen geslagen. In Brussel of Kopenhagen, Nice of Parijs, Berlijn of Londen: het leven zou nooit meer hetzelfde zijn.

Charlie Hebdo zelf ging na de eerste massale steunbetuigingen door woelige wateren. Van het allereerste nummer na de aanslagen gingen er bijna acht miljoen exemplaren over de toonbank en met de tienduizenden steunbetuigingen stroomde ook het geld binnen.

Dat leidde al snel tot spanningen tussen de overlevers en nieuwkomers op de redactie. Er volgden verschillende rechtszaken. Inhoudelijk is het blad wél zijn ‘roots’ trouw gebleven: het schopt nog altijd even graag en hard tegen de schenen, en daarbij wordt niets of niemand gespaard.

Lakse politici

De wekelijkse oplage is opnieuw teruggevallen tot zowat 50.000, nog altijd zowat 20.000 meer dan eind 2014, toen het blad financieel nog amper het hoofd boven water kon houden. Naar verluidt gaan anno 2025 nog altijd bijna de helft van alle inkomsten naar de beveiliging van de redactie en een aantal medewerkers, waaronder ook enkele overlevenden van 2015, staan nog altijd 24 uur op 24 onder strenge politiebewaking.

In een bijzonder scherp interview met Le Figaro hekelde Éric Delbecque, die na de aanslagen jarenlang verantwoordelijk was voor de beveiliging van de redactie, vorige week nog de laksheid waarmee ook in Frankrijk vandaag nog altijd wordt omgegaan met het islamitisch geïnspireerde terrorisme. ‘Veel Franse politici hebben de omvang en aard van de islamistische dreiging niet serieus genomen’, vindt hij.

‘Islamofoob’

De feiten lijken hem gelijk te geven. Ook in 2024 werden er bij onze zuiderburen minstens negen islamistische aanslagen geweerd en vorige maand nog werden acht mensen veroordeeld voor hun betrokkenheid bij de onthoofding van Samuel Paty in 2020.

In linkse kringen is het ook vandaag opnieuw ‘bon ton’ geworden om Charlie Hebdo weg te zetten als ‘islamofoob’. Zo ook twee jaar geleden, toen het blad enkele cartoons publiceerde die de Iraanse leider Ali Khamenei viseerden, als steunbetuiging bij de zware protesten toen tegen het moorddadige Iraanse regime. Kort nadien werd de website van Charlie Hebdo ook nog eens gehackt.

En dus rijst vandaag meer dan ooit de vraag: zijn we anno 2025 echt wel nog allemaal Charlie? En dreigen we in onze collectieve lafheid en in het ‘noodzakelijke’ respect voor andere godsdiensten en culturen vandaag niet te vergeten dat twaalf onschuldige cartoonisten en journalisten tien jaar geleden werden afgemaakt? Net omdat zij het wél hadden aangedurfd de uitwassen van een bepaalde godsdienst in vraag te stellen.

Willem Holtrop

De dag dat we nog allemaal Charlie waren