Ze zijn even beroemd als berucht: de experimentele muziekuitvoeringen in de klassieke concertzaal of de moderne kunst die een verdieping van een statig museum inpalmt. De Nederlandse musicoloog Kees Vlaardingerbroek kent ze ook: ‘De meeste moderne kunst maakt niemand gelukkig. Behalve de kunstenaar misschien.’ Zijn kritiek werd hem in Nederland niet in dank afgenomen.

Van 2006 tot 2023 was Kees Vlaardingerbroek de artistieke leider van de NTR ZaterdagMatinee, de wekelijkse concerten in het Koninklijk Concertgebouw van Amsterdam, uitgezonden op radio en televisie. Hij doctoreerde al in 1986 in de muziekwetenschap aan de Universiteit Utrecht, waarna hij als journalist, redacteur en producent actief was in de klassieke muziekwereld. Zijn afkeur voor het ‘neomarxistisch cultuurrelativisme’, zoals Vlaardingerbroek het noemt, stak hij tijdens die lange loopbaan nooit onder stoelen of banken.

U was meer dan vijftien jaar lang artistiek leider van de NTR ZaterdagMatinee. Merkte u over die periode een verschuiving in de plaats van klassieke kunst in de maatschappij?

Kees Vlaardingerbroek: ‘Ik heb mijn hele professioneel leven gewijd aan klassieke muziek. “Niet erg verstandig”, zou je denken, want het is een krimpsector. Bijvoorbeeld: in 1970, toen ik acht jaar oud was, waren er maar liefst 21 symfonieorkesten in Nederland. Daarvan blijft vandaag de helft over. Een terugval waarvan het belang door sommigen wordt geminimaliseerd en onderschat.’

‘In Leeuwarden, de hoofdstad van Friesland, had je een eigen, bloeiend symfonieorkest. Kunst dicht bij de mensen. Maar dat orkest moest verdwijnen omdat de provinciale overheid de jaarlijkse kostprijs, een subsidie van 1 miljoen gulden, te duur vond. Ik ging er vaak naartoe met mijn moeder en ik kan enkel bevestigen dat die concertzaal telkens afgeladen vol zat. Dat werd die mensen ontnomen, een moedwillige vernietiging van iets dat door de “powers that be” niet langer werd gezien als belangrijk voor mens en maatschappij.’

Die analyse maakt u allicht niet enkel over Leeuwarden en de Friese overheid?

‘Neen. Die bewuste vernietiging is, denk ik, de rode lijn in Nederland en in het Westen. Want die verhalen over een krimp door een gebrek aan belangstelling voor klassieke uitvoeringen, die zijn een mythe. Dat zag ik ook met de ZaterdagMatinee in Amsterdam: helemaal gedragen door de mensen die daar elke week, zaterdag op zaterdag, naartoe kwamen.’

‘Klassieke kunst is helemaal niet dood, maar sommigen met macht willen haar wel zien sterven. Zij willen gewoon af van die oude cultuur, die zij zien als achterhaald, elitair en onderdeel van een erfgoed dat besmet is. Een racistisch erfgoed, dat onterecht beweert dat Bach en Mozart weleens de top van de menselijke creativiteit en kunstzin kunnen zijn. De speciale positie van de klassieke muziek als een toonbeeld van excellentie en grootsheid, dat is iets wat men wil bestrijden. Iets dat moet worden afgebroken.’

Geloven kunstenaars dat eigenlijk zelf? Of draaien zij maar mee met de wind?

‘Er sloop een soort moedeloosheid binnen in de sector. Die verzonnen verhalen over het belaste en problematische erfgoed deden sommigen besluiten dat de klassieke muziek inderdaad haar beste tijd heeft gehad. Hoewel zij dat eigenlijk jammer vonden en zich bijna schuldig voelden over hun voorkeur voor de oude meesters. En ook het idee dat het eigenlijk niet meer juist is om van jongeren te verlangen dat zij zich laten meevoeren door het talent van oude, witte mannen vond almaar meer ingang.’

‘Overheidssubsidies moesten niet meer gaan naar dit soort “problematische” kunst. Subsidies die in Nederland voor het overige rijkelijk vloeien. Maar als je anderhalf miljoen euro wil uitgeven aan een reeks van 32 concerten, dan is dat plots ongelooflijk veel geld. Iets wat mij wekelijks werd ingeprent door mijn superieuren bij de Nederlandse publieke omroep. Anderhalf miljoen, dat is het soort bedrag dat aan de koffie wordt uitgegeven bij praatprogramma’s. Maar voor klassieke muziek: ho maar!’

U had het over een ‘moedwillige vernietiging’. Wat bedoelt u daarmee?

‘Een ideologische agenda die bepaalt dat het Westen zijn plaats moet leren kennen, ook wat artistieke pretenties betreft. Cultuurrelativisme, waarin de muziek van Bach natuurlijk onmogelijk boven de muziek uit andere culturen kan staan. Ik had ooit een baas die me erop betrapte te beweren dat de Hohe Messe van Bach, een groot koorwerk, misschien wel het hoogste is wat de mensheid ooit heeft bereikt. “Opgelet, Kees, dat kan je niet zeggen”, was zijn antwoord. Zijn waarschuwing, zeg maar. Ik maakte me schuldig aan “blank triomfantalisme”, iets waarvan ik me best ver vandaan hield.’

Het betekende dat je de taal van de inclusie en de diversiteit moest leren spreken

‘Die ideeën wonnen tijdens mijn tijd bij de ZaterdagMatinee aan kracht. Zo zag je dat multiculturaliteit bijvoorbeeld niet meer gewenst was, maar geëist werd. Dat betekende ook dat je de taal van de inclusie en de diversiteit moest leren spreken. Niet enkel zodat andere, niet-westerse culturen werden vertegenwoordigd, maar ook zodat vrouwen een prominentere plaats zouden krijgen.’

‘Over dat laatste. We mochten de voorbije decennia kennismaken met vrouwen die op een erg hoog niveau muziek schrijven. Componistes die ik als programmeur graag alle ruimte gaf. Maar ik heb altijd geweigerd om dat neomarxistische jargon te gebruiken, van de vrouw als onderdrukt, hulpeloos wezen dat zonder speciale hulp helemaal wegkwijnt. Nee, je geeft een vrouw een stem in de programmering als ze het waard is. Als ze het verdient. Niet omdat we haar meelijwekkend vinden.’

U had het al over het ‘elitaire’ van de klassieke muziek. Maar is dat elitaire zo slecht? Heeft kunst niet langer een – en dit klinkt misschien elitair – ‘volksverheffende’ rol te spelen?

‘Ik zou denken van wel. Wat je bijvoorbeeld zag bij oude, klassieke socialisten, is dat zij zich net engageerden om ook de lagere socio-economische klasse deel te laten nemen aan hogere vormen van cultuur. Nu ben ik nooit een socialist geweest, ik heb het altijd erg moeilijk gehad met het socialisme, maar hiermee kon ik wel wat. Dat je als mens dingen probeert te begrijpen, te erváren die op het eerste gezicht ver van je af staan, dat maakt het leven net de moeite waard.’

‘Dat is natuurlijk niet het socialisme of het marxisme van vandaag. Die gelijkheidscultus waarbij het belang van talent, het bestaan van genie, wordt ontkend en bestreden. Dat idee van uitzonderlijke individuen die het allerhoogste van hun tijd samenbrachten, dat is taboe. Daarover mag je het niet meer hebben. Dan ben je een oude, witte man die helemaal niet begrijpt waarover het nu echt moest gaan. Ach, dat idee dat alle culturen evenwaardig zijn: hoe verzin je het?’

Is dit cultuurrelativisme geen voorloper van cultuuradoptie? Met andere woorden: is de gelijkwaardigheid van culturen geen smoesje om een verandering, zelfs vervanging van de eigen cultuur teweeg te brengen?

‘Er bestaat niet zoiets als neutraliteit. Een samenleving zal altijd íéts promoten: ofwel het vreemde, ofwel het eigene. En ik denk inderdaad dat het cultuurrelativisme dienstdoet als een paard van Troje, waarmee ideeën die haaks staan op de onze worden binnengeloodst. En dan heb ik het niet enkel over muziek.’

‘In het marxisme staat het streven naar de volmaakte samenleving centraal. En dat is waarom neomarxisten zulke gevaarlijke mensen zijn. Ze zijn ervan overtuigd dat ze de perfectie kunnen realiseren, zolang niet-marxisten, mensen als u en ik, het zwijgen wordt opgelegd. Voor neomarxisten bestaat er ook helemaal geen verschil tussen bijvoorbeeld een conservatieve christen en een nazi. Allemaal dezelfde mensen, want ze staan in de weg van die nieuwe wereld, die nieuwe werkelijkheid.’

‘Die agressieve veranderingsdrang leid ik terug tot de Tweede Wereldoorlog. Die oorlog was, zo zou beweerd worden, de enige logische conclusie van alles wat aan de oorlog voorafging. Van de hele westerse geschiedenis, dus. Die cultuurcanon was daarom besmet. In de moderniteit, de periode onmiddellijk na de oorlog, werd dan ook ingezet op kunst en cultuur die zover mogelijk verwijderd lagen van het traditionele Europa. Subsidies voor kunst waarvoor vrijwel geen publiek bestond, maar die een succes móést zijn. Ontzettend lelijke stedenbouw, bijvoorbeeld. Allemaal in het teken van de radicale breuk met het verleden, van het doorknippen van de navelstreng.’

Vanuit conservatieve hoek wordt vaak het postmodernisme, de periode die volgt op het modernisme, onder vuur genomen.

‘”Anything goes”, dat vat het postmodernisme zowat samen. Wat jij leuk vindt is jouw waarheid, en iedereen moet die waarheid ook belangrijk en waardevol vinden. Die absolute waarden die ook nog altijd aanwezig waren in het modernisme worden van tafel geveegd. In het modernisme waren dat andere waarden, maar ze bestonden wel. Maar dat postmodernisme, dat is een moeras waarin we vastzitten. Een moeras zonder criteria voor kunst, voor schoonheid. Niet de oude, traditionele criteria, maar ook geen nieuwe.’

Tijdens een recent bezoek aan een museum van moderne kunst kon ik me niet van de indruk ontdoen dat die kunst maar voor één persoon werd gemaakt: de kunstenaar.

‘Precies! Het concept vervangt het ambacht. De virtuositeit, de kunde, is niet langer van tel. Terwijl dat net het fundament van de kunst is. Daarna moet je natuurlijk ook origineel zijn en er je eigen draai aan geven, maar in postmoderne kunst is die eigen draai verabsoluteerd en het enige belangrijke geworden. Dat is geen kunst.’

Dat idee dat het vooroorlogse toch het bewaren waard zou zijn, dat kon niet

‘Gelukkig waren er na de Tweede Wereldoorlog ook een aantal echte grootheden die zich niet lieten meeslepen. Die de taal van onze voorouders nog kennen én ook spreken. Die begrepen dat het modernisme en het postmodernisme niemand gelukkig maken. Een componist als Wolfgang Rihm in Duitsland bijvoorbeeld. Die man, die werd daarvoor verketterd. Dat idee dat het vooroorlogse toch het bewaren waard zou zijn, dat kon niet.’

Mensen die oudere kunst waarderen blijven verdacht. Zij moeten haast uitleggen waarom ze deze kunst superieur vinden aan de moderne, en niet omgekeerd.

‘Oud-collega’s van me die toegaven dat ze van Bach hielden, maar dat enkel deden met een onmiddellijke zelfkastijding met de zonden van het Westen. “Ik houd van Bach, maar…” was de teneur. Want het verleden is natuurlijk fout, en Bach behoort tot het verleden. Zo’n vreemde, collectieve schuldbelijdenis, daar heb ik nooit aan meegedaan.’

Wat een gezonde gemeenschap doet, is het vieren van de manier waarop de eigen mensen uitzonderlijk goed waren, niet waarop ze doodgewoon verkeerd zaten

‘Ons erfgoed kent zijn gelijke niet. En wat een gezonde gemeenschap doet, is het vieren van de manier waarop de eigen mensen uitzonderlijk goed waren, niet waarop ze doodgewoon verkeerd zaten. Slavernij is bijvoorbeeld een tragedie. Maar het Westen is niet abnormaal omdat het aan de slavenhandel meedeed, enkel omdat het de handel zo snel afschafte.’

In de Verenigde Staten verplichtte Donald Trump de bouw van overheidsinfrastructuur volgens bepaalde, meer traditionele architecturale stijlen. In het Verenigd Koninkrijk bestond de ‘Building Better, Building Beautiful Commission’, voorgezeten door de conservatieve filosoof Roger Scruton. Wat maakt u van dergelijke initiatieven?

‘Ik zie het ook veel in Hongarije. Grote delen van een stad als Boedapest die helemaal weer tot leven komen, tot schoonheid komen. Veruit superieur aan de geestloze architectuur van het modernisme en postmodernisme. Schitterende initiatieven, daarover bestaat geen twijfel.’

‘Maar mag ik helemaal m’n zin krijgen, dan bestaat er een cultuur die zo levendig is dat dit soort overheidsinitiatieven niet nodig is. Een gemeenschap die het verleden niet zozeer nabootst, maar er respectvol verder aan bouwt. Maar dat is enorm moeilijk omdat we met een breuk van 75 jaar moeten afrekenen: eerst in de vorm van het modernisme, daarna het postmodernisme. Op een organische manier de draad weer oppikken is dan niet evident. Maar dat betekent niet dat we het niet moeten proberen.’

Wolfgang Rihm

Musicoloog Kees Vlaardingerbroek: ‘Ons westers erfgoed kent zijn gelijke niet’